ໃນປະເພນີອິສະລາມ, ການສະແຫວງຫາຄວາມຮູ້ ແລະ ການສ້າງຄວາມງາມ ບໍ່ແມ່ນພຽງກິດຈະກຳທາງປັນຍາເທົ່ານັ້ນ; ມັນຍັງເປັນຮູບແບບໜຶ່ງຂອງການນະມັດສະການ. ຕັ້ງແຕ່ເລີ່ມຕົ້ນ, ອິສະລາມໄດ້ຊຸກຍູ້ມະນຸດໃຫ້ສັງເກດຈັກກະວານ, ຄິດໄຕ່ຕອງເຖິງກົດເກນຂອງມັນ ແລະ ເຫັນໂລກຈັກກະວານເປັນພາບສະທ້ອນຂອງສິລະປະຂອງພຣະຜູ້ສ້າງ.
ພື້ນຖານທາງປັນຍາຂອງອາລະຍະທຳອິສະລາມຢູ່ໃນບັນດາຂໍ້ຄວາມຂອງອັລກຸຣອ່ານທີ່ເຊີນຊວນມະນຸດໃຫ້ຄິດໄຕ່ຕອງຈັກກະວານ. ຈາກມຸມມອງນີ້, ວິທະຍາສາດແມ່ນຄວາມພະຍາຍາມເພື່ອຄົ້ນພົບ “ສັນຍານ” (āyāt) ທີ່ກະຈາຍຢູ່ທົ່ວຈັກກະວານ.
ອັລກຸຣອ່ານເອີ້ນມະນຸດໃຫ້ຄິດ ແລະ ສັງເກດຢູ່ສະເໝີ: “ພວກເຂົາບໍ່ເບິ່ງແມ່ນຫຼືວ່າອູດຖືກສ້າງຂຶ້ນແນວໃດ? ແລະ ທ້ອງຟ້າຖືກຍົກຂຶ້ນແນວໃດ? ແລະ ພູເຂົາຖືກຕັ້ງຂຶ້ນແນວໃດ?” (ອັລກຸຣອ່ານ, 88:17–19). ຄຳເຊີນຈາກພຣະເຈົ້ານີ້ໄດ້ກະຕຸ້ນນັກປາດມຸດສະລິມໃຫ້ເຮັດວຽກບຸກເບີກໃນດ້ານແສງສາດ, ແພດສາດ, ພຶດຊະຄະນິດ ແລະ ດາລາສາດ.
ສາດສະດາມູຮຳມັດ (ຂໍໃຫ້ສັນຕິພາບແລະພອນປະທານແກ່ທ່ານ) ໄດ້ເນັ້ນຄວາມສັກສິດຂອງຄວາມຮູ້ໂດຍກ່າວວ່າ: “ການສະແຫວງຫາຄວາມຮູ້ແມ່ນໜ້າທີ່ຂອງມຸດສະລິມທຸກຄົນ.” ຄຳສອນນີ້ໄດ້ຊ່ວຍໃຫ້ເກີດຍຸກທອງຂອງອິສະລາມ, ໃນຊ່ວງທີ່ນັກຄິດເຊັ່ນ ອິບນ໌ ອັລ-ໄຮທຳ ແລະ ອິບນ໌ ສີນາ ໄດ້ເຊື່ອມການສັງເກດແບບປະສົບການເຂົ້າກັບຄວາມເລິກຊຶ້ງທາງປັດຊະຍາ.
ຖ້າວິທະຍາສາດແມ່ນການສຶກສາກົດເກນຂອງການສ້າງ, ສິລະປະກໍແມ່ນການຊື່ນຊົມຄວາມກົມກຽວທີ່ກົດເກນເຫຼົ່ານັ້ນສ້າງຂຶ້ນ. ໃນສິລະປະອິສະລາມ, ຄວາມງາມທີ່ເຕືອນມະນຸດເຖິງ “ສິ່ງທີ່ບໍ່ຈຳກັດ” ເປັນສິ່ງທີ່ເດັ່ນກວ່າການຍົກຍ້ອງບຸກຄົນ.
ລວດລາຍເລຂາຄະນິດທີ່ພົບເຫັນເລື້ອຍໆໃນສະຖາປັດຕະຍະກຳອິສະລາມ ສະແດງເຖິງຫຼັກຕາຮີດ, ຄືຄວາມເປັນໜຶ່ງຂອງອັລເລາະ. ການຊ້ຳລວດລາຍຢ່າງບໍ່ສິ້ນສຸດເປັນສັນຍາລັກວ່າ ແມ່ນແຕ່ຈັກກະວານຈະກວ້າງໃຫຍ່ພຽງໃດ ມັນກໍ່ມາຈາກແຫຼ່ງດຽວ ແລະ ເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວ.
ສິລະປະການຄັດລາຍມື ທີ່ພັດທະນາຂຶ້ນເພື່ອຮັກສາອັລກຸຣອ່ານ ແມ່ນຈຸດສູງສຸດຂອງສິລະປະອິສະລາມ. ມັນບໍ່ແມ່ນແຕ່ການຂຽນ, ແຕ່ເປັນການໃຫ້ຮູບຮ່າງທາງວັດຖຸແກ່ຄຳສັກສິດ. ນັກຄັດລາຍໃຊ້ປາກກາໄມ້ເປັນເຄື່ອງມືແຫ່ງການນະມັດສະການ ໂດຍໃຫ້ຄວາມງາມຂອງຂໍ້ຄວາມສອດຄ່ອງກັບຄວາມເລິກຂອງເນື້ອຫາ.
ມີຫະດິດໜຶ່ງກ່າວວ່າ: “ອັລເລາະງາມ ແລະ ຊົງຮັກຄວາມງາມ.” ທັດສະນະນີ້ໄດ້ປ່ຽນແປງຊີວິດປະຈຳວັນ, ສະຖາປັດຕະຍະກຳ ແລະ ຫັດຖະກຳ, ແມ່ນແຕ່ສິ່ງຂອງທີ່ໃຊ້ງານກໍ່ກາຍເປັນກະຈົກສະທ້ອນຄວາມປານີດ ແລະ ຄວາມສົມດຸນ.
ການຜະສົມຜະສານວິທະຍາສາດແລະສິລະປະໃນອາລະຍະທຳອິສະລາມ ນຳສະເໜີທັດສະນະໂລກອັນໂດດເດັ່ນ ທີ່ສັດທາແລະເຫດຜົນບໍ່ໄດ້ຂັດແຍ້ງກັນ ແຕ່ກັບເສີມເຕີມກັນ. ຄວາມເຂົ້າໃຈນີ້ເຊີນຊວນມະນຸດໃຫ້ເຫັນອຳນາດຂອງພຣະຜູ້ສ້າງຢູ່ໃນສູດຄະນິດສາດ ຫຼື ລວດລາຍກະເບື້ອງທີ່ສັບສົນ ພຣະຜູ້ສ້າງຜູ້ອອກແບບຈັກກະວານດ້ວຍເປົ້າໝາຍແລະຄວາມແມ່ນຍຳ.
ບໍ່ວ່າຈະເປັນຄວາມແມ່ນຍຳຂອງແອັສໂຕຣລາບ ຫຼື ຄວາມສົມມາດຂອງໂດມມັດສະຍິດ, ຂໍ້ຄວາມກໍຄືກັນ: ການເຂົ້າໃຈຈັກກະວານແມ່ນການຊື່ນຊົມພຣະຜູ້ສ້າງ; ການສ້າງຄວາມງາມແມ່ນການໃຫ້ກຽດແກ່ແຫຼ່ງກຳເນີດຂອງທຸກການດຳລົງຢູ່.
