ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ནང་ཤེས་བྱ་འཚོལ་བསྡུས་བྱེད་པ་དང་མཛེས་སྡུག་བསྐྲུན་པ་ནི་རིག་པའི་བྱེད་སྒོ་རྐྱང་པ་ཞིག་མིན་པར། ལྷ་མཆོད་ཀྱི་ཉམས་ལེན་གྱི་རྣམ་པ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན། ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱིས་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་མི་རྣམས་ལ་འཇིག་རྟེན་ལ་བརྟག་ཞིབ་བྱེད་པ་དང་། དེའི་ཆོས་ཉིད་ལ་བསམ་བློ་གཏོང་བ། འཇིག་རྟེན་ཁམས་འདི་བྱེད་པོའི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་གཟུགས་བརྙན་ཞིག་ཏུ་ལྟ་བར་བསྐུལ་མ་བྱས་ཡོད།
ཁ་ཆེའི་ཤེས་རིག་གི་རིག་པའི་གཞི་རྩ་ནི་ཀོ་རཱན་ (Qur’an) གྱི་གསུང་རབ་ནང་མི་རྣམས་ལ་འཇིག་རྟེན་ལ་བསམ་བློ་གཏོང་བར་བསྐུལ་བའི་གསུང་ཚིག་རྣམས་ལ་ཐུག་ཡོད། ལྟ་བ་འདིའི་ནང་ཚན་རིག་ནི་འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་གཏོར་བའི་ “རྟགས་མ་” (Signs) རྣམས་རྙེད་པར་བྱེད་པའི་འབད་བརྩོན་ཞིག་ཡིན།
ཀོ་རཱན་གྱིས་མི་རྣམས་ལ་རྟག་ཏུ་བསམ་བློ་གཏོང་བ་དང་བརྟག་ཞིབ་བྱེད་པར་བསྐུལ་ཡོད། “ཁོང་ཁྱེད་ཅག་གིས་རྔ་མོང་ལ་མི་ལྟའམ། དེ་ནི་ཇི་ལྟར་བསྐྲུན་པ། གནམ་ལ། དེ་ནི་ཇི་ལྟར་མཐོ་བར་བྱས་པ། རི་བོ་རྣམས་ལ། དེ་དག་ཇི་ལྟར་བརྟན་པོར་བཙུགས་པ།” (ཀོ་རཱན། 88:17-19)། ལྷའི་བསྐུལ་མ་འདིས་ཁ་ཆེའི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་མིག་ཤེས་རིག་པ་དང་། གསོ་བ་རིག་པ། ཚབ་རྩིས། སྐར་རྩིས་རིག་པ་བཅས་ཀྱི་གླིང་དུ་སྔོན་ཐོན་གྱི་ལས་ཀ་བྱེད་པའི་མཐུ་བྱིན་སྦྱིན་ཡོད།
སྟོན་པ་མུ་ཧཱམཱད་ (Muhammad) ཀྱིས་ “ཤེས་བྱ་སློབ་གཉེར་བྱེད་པ་ནི་ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་པ་ཡོངས་ཀྱི་ཁྲིམས་འཁྲི་ཡིན།” ཞེས་གསུངས་ནས་ཤེས་བྱའི་དག་ཞིང་ཉིད་གཏན་ལ་ཕབ་ཡོད། བཀའ་ལུང་འདིས་ཨིབ་ནལ་ཧེ་ཐམ། (Ibn al-Haytham, ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་མིག་ཤེས་རིག་པའི་ཨ་ཕ།) དང་ཨིབ་ནི་སི་ནཱ། (Ibn Sina) ལྟ་བུ་བསམ་བློ་བ་རྣམས་ཀྱིས་མྱོང་གྲུབ་བརྟག་ཞིབ་དང་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་ཟབ་ཚད་གཅིག་ཏུ་སྦྲེལ་བའི་ཁ་ཆེའི་གསེར་གྱི་དུས་རབས་སྒོ་ཕྱེ་ཡོད།
གལ་ཏེ་ཚན་རིག་ནི་བསྐྲུན་པའི་ཆོས་ཉིད་ལ་བརྟག་པ་ཞིག་ཡིན་ན། སྒྱུ་རྩལ་ནི་ཆོས་ཉིད་དེ་དག་གིས་བསྐྲུན་པའི་མཉམ་གནས་མཛེས་སྡུག་ལ་བསྔགས་བརྗོད་བྱེད་པ་དེ་ཡིན། ཁ་ཆེའི་སྒྱུ་རྩལ་ནང་། སྒེར་གྱི་ངོ་བོ་མཐོ་བོར་འདེགས་པ་ལས་ཀྱང་ “རྟག་པ་གཅིག་པུ་” དེ་དྲན་པར་བྱེད་པའི་མཛེས་རིག་གི་ལྟ་བས་གཙོ་བོར་བཟུང་ཡོད།
ཁ་ཆེའི་ཁང་བཟོ་རིག་པའི་ནང་ཡང་ཡང་མཐོང་བའི་རྩིས་རིག་གི་རིས་མོ་རྣམས་ཀྱིས་ཏའུ་ཧིད། (Tawhid, ལྷ་མཆོད་གཅིག་གི་ངོ་བོ།) ཀྱི་ལྟ་བ་མཚོན་གྱི་ཡོད། རིས་མོ་དེ་དག་གི་མཐའ་མེད་ཀྱི་བསྐྱར་ཟློས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་ཁམས་འདི་མཐའ་ཡས་ཀྱང་འབྱུང་ཁུངས་གཅིག་ལས་བྱུང་ཞིང་། གཅིག་གྱུར་གྱི་ངོ་བོ་ཞིག་ཡིན་པ་མཚོན་ཡོད།
ཀོ་རཱན་གྱི་གསུང་རབ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་ཐབས་ཤེས་ཤིག་གི་ཚུལ་དུ་དར་བའི་ཡིག་གཟུགས་སྒྱུ་རྩལ་ནི་ཁ་ཆེའི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རྩེ་མོ་ཡིན། དེ་ནི་ཡི་གེ་བྲིས་པ་རྐྱང་པ་མིན་པར། དམ་པའི་གསུང་ལ་ལུས་ཀྱི་གཟུགས་ཅན་དུ་སྒྱུར་བ་ཞིག་ཡིན། ཡིག་གཟུགས་མཁས་པས་སྨྱུག་མ་དེ་ཉིད་ལྷ་མཆོད་ཀྱི་ཡོ་བྱད་ཅིག་ཏུ་བཀོལ་ནས། ཡི་གེའི་མཛེས་པས་ནང་དོན་གྱི་ཟབ་ཚད་དང་མཉམ་དུ་མཛེས་པར་བྱེད།
གསུང་རབ་ (Hadith) ཅིག་གི་ནང་། “དཀོན་མཆོག་ནི་མཛེས་པོ་ཡིན་པས་མཛེས་སྡུག་ལ་དགའ།” ཞེས་གསུངས་ཡོད། ལྟ་བ་འདིས་ཉིན་རེའི་འཚོ་བ་དང་། ཁང་བཟོ། ལག་ཤེས་བཅས་ལ་འགྱུར་བ་བཏང་སྟེ། ཉེར་ཁོ་ནའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཀྱང་མཛེས་སྡུག་དང་ཆ་སྙོམས་ཀྱི་མེ་ལོང་དུ་བསྐྲུན་ཡོད།
ཁ་ཆེའི་ཤེས་རིག་ནང་གི་ཚན་རིག་དང་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཟུང་འབྲེལ་འདིས། དད་པ་དང་བློ་གྲོས་གཉིས་འགལ་བ་མེད་པར། ཕན་ཚུན་ཁ་གསབ་བྱེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ལྟ་བ་ཁྱད་པར་བ་ཞིག་འདོན་གྱི་ཡོད། བསམ་བློ་འདིས་མི་རྣམས་ལ་རྩིས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་འམ་རྫ་གཡང་གི་རིས་མོ་ཕྲ་མོའི་ནང་དུའང་། འཇིག་རྟེན་ཁམས་འདི་དམིགས་ཡུལ་དང་ཞིབ་ཚགས་ཀྱིས་བསྐྲུན་པའི་བྱེད་པོའི་ནུས་པ་མཐོང་བར་བསྐུལ་གྱི་ཡོད།
སྐར་རྩིས་འཕྲུལ་ཆས་ (Astrolabe) ཀྱི་ཞིབ་ཚགས་ཀྱི་ནང་དུ་ཡིན་ནམ་ཡང་ན་ལྷ་ཁང་གི་ཐོག་གཡབ་ཀྱི་ཆ་སྙོམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཡིན་ཀྱང་། འཕྲིན་ཡིག་ནི་གཅིག་པ་ཡིན། འཇིག་རྟེན་ཁམས་ལ་ཧ་གོ་བ་ནི་བྱེད་པོ་ལ་བསྔགས་བརྗོད་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། མཛེས་སྡུག་བསྐྲུན་པ་ནི་ཡོད་ད་དོ་ཅོག་གི་འབྱུང་ཁུངས་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་དེ་ཡིན།
