Ислам салтында билим издөөгө жана сулуулукту жаратууга умтулуу жөн гана интеллектуалдык иш эмес, ошондой эле ибадаттын бир түрү болуп саналат. Ислам башынан эле адамзатты ааламды байкоого, анын мыйзамдары жөнүндө ой жүгүртүүгө жана космосту Жаратуучунун өнөрүнүн чагылышы катары көрүүгө үндөп келген.
Ислам цивилизациясынын интеллектуалдык негизи адамды аалам жөнүндө ой жүгүртүүгө чакырган Куран аяттарында жатат. Бул көз караш боюнча илим — ааламдын ар тарабында чачылган “белгилерди” (аяттарды) ачууга болгон аракет.
Куран адамды дайыма ой жүгүртүүгө жана байкоого чакырат: “Алар төөгө карашпайбы, ал кандай жаратылган? Асманга, ал кандай көтөрүлгөн? Тоолорго, алар кандай тургузулган?” (Куран, 88:17–19). Бул кудайлык чакырык мусулман аалымдарын оптика, медицина, алгебра жана астрономия сыяктуу тармактарда алдыга озгон изилдөөлөрдү жүргүзүүгө түрткү берген.
Пайгамбар Мухаммад (ага тынчтык жана береке болсун) “Илим изденүү ар бир мусулманга милдет” деп, билимдин ыйыктыгын баса белгилеген. Бул осуят Исламдын Алтын доорунун башталышына өбөлгө түзүп, Ибн ал-Хайсам, заманбап оптиканын атасы, жана Ибн Сина сыяктуу ойчулдар эмпирикалык байкоону философиялык тереңдик менен айкалыштырышкан.
Эгер илим жаратуунун мыйзамдарын изилдөө болсо, анда искусство ошол мыйзамдар жараткан гармонияны даңазалоо болуп саналат. Ислам искусствосунда жеке адамды даңазалоодон көрө, адамга “Чексизди” эске салган эстетика үстөмдүк кылат.
Ислам архитектурасында көп кездешкен геометриялык оймо-чиймелер Тавхидди, башкача айтканда, Аллахтын жалгыздыгын билдирет. Бул оймо-чиймелердин чексиз кайталанышы аалам чексиз кең болсо да, бир гана булактан келип чыкканын жана бир бүтүндүктү түзөрүн символдоштурат.
Куранды сактоонун каражаты катары өнүккөн каллиграфия өнөрү — ислам искусствосунун туу чокусу. Бул жөн гана жазуу эмес, ыйык сөзгө материалдык форма берүү. Каллиграф камыш калемин ибадаттын куралы сыяктуу колдонуп, тексттин сулуулугу анын мазмунунун тереңдигине шайкеш болушуна кам көрөт.
Бир хадисте: “Аллах сулуу жана сулуулукту сүйөт”, — деп айтылат. Бул көз караш күнүмдүк жашоону, архитектураны жана кол өнөрчүлүктү өзгөртүп, ал тургай пайдалуу буюмдарды да көркөмдүктүн жана тең салмактуулуктун күзгүсүнө айландырган.
Ислам цивилизациясында илим менен искусствонун айкалышы ишеним менен акыл бири-бирине каршы келбеген, тескерисинче, бири-бирин толуктаган уникалдуу дүйнө таанымды сунуштайт. Бул түшүнүк адамды математикалык формулада же татаал керамикалык оймо-чиймеде ааламды максаттуу жана так жараткан Жаратуучунун кудуретин көрүүгө чакырат.
Астролябдын тактыгында болобу же мечиттин күмбөзүнүн симметриясында болобу, билдирүү бирдей: ааламды түшүнүү — Жаратуучуну баалоо; сулуулукту жаратуу — бардык болмуштун булагын урматтоо.
