İslam ənənəsində biliyin axtarışı və gözəlliyin yaradılması yalnız intellektual fəaliyyət deyil, həm də ibadət formasıdır. İslam ilk gündən insanlığı kainatı müşahidə etməyə, onun qanunları üzərində düşünməyə və kainatı Yaradanın sənətinin əksi kimi görməyə təşviq etmişdir.
İslam sivilizasiyasının intellektual əsası insanı kainat haqqında düşünməyə çağıran Quran ayələrində dayanır. Bu baxışa görə elm kainatın hər tərəfinə səpələnmiş “ayələri”, yəni işarələri kəşf etmək cəhdidir.
Quran insanı daim düşünməyə və müşahidə etməyə çağırır: “Məgər onlar dəvəyə baxmırlar ki, necə yaradılmışdır? Göyə baxmırlar ki, necə yüksəldilmişdir? Dağlara baxmırlar ki, necə dikilmişdir?” (Quran, 88:17–19). Bu ilahi dəvət müsəlman alimlərini optika, tibb, cəbr və astronomiya kimi sahələrdə qabaqcıl tədqiqatlar aparmağa sövq etmişdir.
Hz. Məhəmməd (sallallahu aleyhi və səlləm) “Elm öyrənmək hər bir müsəlmana vacibdir” buyuraraq biliyin müqəddəsliyini vurğulamışdır. Bu əmr İslamın Qızıl Dövrünün başlanmasına kömək etmiş, İbn əl-Heysəm (müasir optikanın atası) və İbn Sina kimi mütəfəkkirlər empirik müşahidəni fəlsəfi dərinliklə birləşdirmişlər.
Əgər elm yaradılış qanunlarını araşdırmaqdırsa, incəsənət bu qanunların yaratdığı harmoniyanı qeyd etməkdir. İslam sənətində fərdi ucaldan yanaşmadan çox, insanı “Sonsuz Olanı” xatırlamağa yönəldən estetika üstünlük təşkil edir.
İslam memarlığında tez-tez rast gəlinən həndəsi naxışlar Tövhid, yəni Allahın birliyi anlayışını ifadə edir. Naxışların sonsuz təkrarı kainatın nə qədər geniş olsa da, vahid mənbədən gəldiyini və bütöv bir varlıq təşkil etdiyini simvollaşdırır.
Qurani-Kərimi qoruma vasitəsi kimi inkişaf edən xəttatlıq İslam sənətinin zirvəsidir. Bu, sadəcə yazı yazmaq deyil, müqəddəs kəlama fiziki forma verməkdir. Xəttat qamış qələmini ibadət vasitəsi kimi istifadə edir və mətnin gözəlliyinin məzmununun dərinliyinə uyğun olmasını təmin edir.
Bir hədisdə belə buyurulur: “Allah gözəldir və gözəlliyi sevir.” Bu baxış gündəlik həyatı, memarlığı və sənətkarlığı dəyişdirmiş, hətta funksional əşyaları belə zəriflik və tarazlığın güzgüsünə çevirmişdir.
İslam sivilizasiyasında elm və sənətin sintezi imanla ağlın bir-biri ilə toqquşmadığı, əksinə bir-birini tamamladığı bənzərsiz bir dünyagörüşü təqdim edir. Bu anlayış insanı riyazi düsturda və ya mürəkkəb kaşı naxışında kainatı məqsədli və dəqiq şəkildə yaradan Yaradanın qüdrətini görməyə çağırır.
İstər usturlabın dəqiqliyində, istərsə də məscid günbəzinin simmetriyasında olsun, mesaj eynidir: Kainatı anlamaq Yaradanı təqdir etməkdir; gözəllik yaratmaq isə bütün varlığın mənbəyini uca tutmaqdır.
