Islomiy an’anada bilim izlash va goʻzallik yaratish nafaqat aqliy faoliyat, balki ibodat shakllaridir. Dastlabdan boshlab Islom insoniyatni koinotni kuzatishga, uning qonunlarini oʻylab koʻrishga va koinotni Yaratuvchining san’atining aks ettirilishi deb qarashga undagan.
Islom sivilizatsiyasining intellektual poydevori insoniyatni koinotni o’ylab ko’rishga chaqiruvchi Qur’on oyatlarida yotadi. Shu nuqtai nazardan olganda, fan — bu koinot bo’ylab sochilgan ‘oyatlar’ni (belgilarni) kashf etishga intilishdir.
Qur’on insoniyatni doimiy tafakkur va kuzatuvga undaydi: “Ular tuyaga nazar solmaydilarmi — u qanday yaratilganini? Osmonga — u qanday ko’tarilganini? Va tog’larga — ular qanday mustahkam o’rnatilganini?” (Qur’on, 88:17–19). Ushbu ilohiy chaqiriq musulmon olimlariga optika, tibbiyot, algebra va astronomiya kabi sohalarda ilg’or ishlar olib borish imkonini berdi.
Payg’ambar Muhammad (s.a.v.) bilimning muqaddasligini ta’kidlab, “Ilm izlash har bir musulmonga farz” deb e’lon qilgan. Ushbu buyruq Islomning Oltin asrini boshlab berdi; bu davrda Ibn al-Haytam (zamonaviy optikaning otasi) va Ibn Sino kabi faylasuflar empirik kuzatuvni falsafiy chuqurlik bilan uyg’unlashtirdilar.
Agar fan yaratish qonunlarini o’rganish bo’lsa, san’at esa aynan shu qonunlar orqali yaratilgan uyg’unlikni nishonlashdir. Islom san’atida shaxsni ulugʻvor koʻrsatadigan estetikadan koʻra, bizni «Cheksizlik»ni eslatadigan estetik hukmronlik qiladi.
Islom me’morchiligida tez-tez uchraydigan geometrik naqshlar Tavhid (Allohning yagonaligi) tushunchasini ifodalaydi. Ushbu naqshlarning cheksiz takrorlanishi shuni ramziy etadiki, koinot chegarasiz boʻlsa-da, u yagona manbadan kelib chiqadi va yagona butunlikni tashkil etadi.
Muqaddas Qur’onni saqlash vositasi sifatida rivojlangan xattotlik san’ati islom san’atining cho’qqisini tashkil etadi. Bu faqat yozish masalasi emas, balki muqaddas so’zga jismoniy shakl berishdir. Xattot qalamni ibodat vositasi sifatida ishlatib, matn go’zalligini uning mazmunining chuqurligi bilan uyg’unlashtiradi.
Hadisda shunday deyilgan: ‘Alloh go’zaldir va go’zallikni sevadi.’ Ushbu nuqtai nazar kundalik hayotni, me’morchilikni va badiiy san’atni o’zgartirdi; hatto funksional buyumlarni ham nafislik va muvozanat oynalariga aylantirdi.
Islom sivilizatsiyasida fan va san’at sintezi e’tiqod va aql bir-biriga zid emas, balki bir-birini to’ldiradigan noyob dunyoqarashni taklif etadi. Bu tushuncha bizni koinotni maqsad va aniqlik bilan yaratgan Yaratuvchining qudratini — u matematik formulada bo’lsin yoki murakkab keramika naqshida bo’lsin — anglashga chaqiradi.
Astrolabning aniqligida bo’lsin yoki masjiddagi gumbazning simmetriasida, xabar bir xil: koinotni anglash – Yaratuvchini qadrlash; go’zallik yaratish – barcha mavjudot manbasini hurmatlash demakdir.
