Ислам дәстүрінде білім іздеу және сұлулықты жарату тек интеллектуалдық қызмет емес, сондай-ақ құлшылықтың бір түрі болып табылады. Ислам сонау бастауынан-ақ адамзатты ғаламды бақылауға, оның заңдары туралы ойлануға және космосты Жаратушы өнерінің көрінісі ретінде қабылдауға үндеді.
Ислам өркениетінің интеллектуалдық негізі адамды ғалам туралы ойлануға шақыратын Құран аяттарында жатыр. Осы көзқарас бойынша ғылым — бүкіл әлемге шашыраған «белгілерді» (аяттарды) ашуға деген талпыныс.
Құран адамды үнемі ойлануға және бақылауға шақырады: «Олар түйелерге қарамай ма, олардың қалай жаратылғанына? Аспанға, оның қалай көтерілгеніне? Тауларға, олардың қалай тұрғызылғанына?» (Құран, 88:17–19). Бұл иләһи үндеу мұсылман ғалымдарын оптика, медицина, алгебра және астрономия сияқты салаларда ізашар зерттеулер жасауға ынталандырды.
Мұхаммед пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) «Білім іздеу әрбір мұсылманға міндет» деп айтып, білімнің қасиеттілігін атап өтті. Бұл өсиет Исламның Алтын дәуірінің басталуына ықпал етті; сол кезеңде Ибн әл-Хайсам, қазіргі оптиканың атасы, және Ибн Сина секілді ойшылдар эмпирикалық бақылауды философиялық тереңдікпен ұштастырды.
Егер ғылым жаратылыстың заңдарын зерттеу болса, өнер сол заңдар тудырған үйлесімді дәріптеу болып табылады. Ислам өнерінде жеке тұлғаны асқақтатудан гөрі, адамға «Шексіздікті» еске салатын эстетика басым.
Ислам сәулетінде жиі кездесетін геометриялық өрнектер тәухид, яғни Алланың бірлігі ұғымын білдіреді. Бұл өрнектердің шексіз қайталануы ғалам қаншалықты шексіз болса да, оның бір ғана қайнардан шыққанын және тұтас бірлік екенін меңзейді.
Құран Кәрімді сақтаудың тәсілі ретінде дамыған каллиграфия өнері — ислам өнерінің шыңы. Бұл жай ғана жазу емес, қасиетті сөзге материалдық пішін беру. Каллиграф қамыс қаламын құлшылық құралы секілді пайдаланып, мәтіннің сұлулығы оның мазмұнының тереңдігіне сай болуын қамтамасыз етеді.
Бір хадисте: «Алла көркем және көркемдікті жақсы көреді», — делінеді. Бұл көзқарас күнделікті өмірді, сәулет пен қолөнерді өзгертіп, тіпті тұрмыстық заттарды да әсемдік пен тепе-теңдіктің айнасына айналдырды.
Ислам өркениетіндегі ғылым мен өнердің синтезі сенім мен ақылдың қақтығыспай, керісінше бір-бірін толықтыратын бірегей дүниетанымды ұсынады. Бұл түсінік адамды математикалық формуладан немесе күрделі қыш өрнегінен ғаламды мақсатты әрі дәлдікпен жобалаған Жаратушының құдіретін көруге шақырады.
Мейлі астролябтың дәлдігінде, мейлі мешіт күмбезінің симметриясында болсын, хабар бір: ғаламды түсіну — Жаратушыны бағалау; сұлулық жарату — бүкіл болмыстың қайнарын қастерлеу.
