ისლამურ ტრადიციაში ცოდნის ძიება და სილამაზის შექმნა მხოლოდ ინტელექტუალური საქმიანობა არ არის; ეს ასევე ღვთისმსახურების ფორმებია. დასაწყისიდანვე ისლამი მოუწოდებდა კაცობრიობას, დაეკვირვებინა სამყარო, ეფიქრა მის კანონებზე და კოსმოსი შემოქმედის ხელოვნების ანარეკლად დაენახა.
ისლამური ცივილიზაციის ინტელექტუალური საფუძველი ყურანის იმ აიათებშია, რომლებიც ადამიანს სამყაროზე დაფიქრებას მოუწოდებენ. ამ თვალსაზრისით, მეცნიერება არის სამყაროში გაფანტული „ნიშნების“ (āyāt) აღმოჩენის მცდელობა.
ყურანი ადამიანს მუდმივად მოუწოდებს ფიქრისა და დაკვირვებისკენ: „ნუთუ ისინი არ უყურებენ აქლემებს, როგორ არიან შექმნილნი? და ცას, როგორ არის ამაღლებული? და მთებს, როგორ არის აღმართული?“ (ყურანი, 88:17-19). ამ ღვთაებრივმა მოწოდებამ მუსლიმი სწავლულები წაახალისა, პიონერული კვლევები ჩაეტარებინათ ოპტიკის, მედიცინის, ალგებრისა და ასტრონომიის სფეროებში.
წინასწარმეტყველმა მუჰამედმა (მშვიდობა და კურთხევა იყოს მასზე) ცოდნის სიწმინდე ასე აღნიშნა: „ცოდნის ძიება ყოველი მუსლიმის მოვალეობაა“. ამ მოწოდებამ ხელი შეუწყო ისლამის ოქროს ხანის დაწყებას, როდესაც იბნ ალ-ჰაისამი, თანამედროვე ოპტიკის მამა, და იბნ სინა ემპირიულ დაკვირვებას ფილოსოფიურ სიღრმეს უკავშირებდნენ.
თუ მეცნიერება ქმნილების კანონების შესწავლაა, ხელოვნება ამ კანონებით შექმნილი ჰარმონიის აღნიშვნაა. ისლამურ ხელოვნებაში დომინირებს ესთეტიკა, რომელიც ადამიანს „უსასრულოს“ ახსენებს და არა მიდგომა, რომელიც ინდივიდს განადიდებს.
ისლამურ არქიტექტურაში ხშირად გამოყენებული გეომეტრიული ნიმუშები ტავჰიდის, ანუ ალაჰის ერთობის, იდეას გამოხატავს. ამ ნიმუშების უსასრულო გამეორება სიმბოლურად მიუთითებს, რომ სამყარო, მიუხედავად მისი უსაზღვროებისა, ერთი წყაროდან მოდის და მთლიანობას ქმნის.
კალიგრაფია, რომელიც ყურანის დაცვის საშუალებად განვითარდა, ისლამური ხელოვნების მწვერვალია. ეს მხოლოდ წერა არ არის; ეს წმინდა სიტყვისთვის ფიზიკური ფორმის მიცემაა. კალიგრაფი ლერწმის კალამს ღვთისმსახურების იარაღივით იყენებს და ზრუნავს, რომ ტექსტის სილამაზე მისი შინაარსის სიღრმეს შეესაბამებოდეს.
ერთ ჰადისში ნათქვამია: „ალაჰი მშვენიერია და უყვარს მშვენიერება“. ამ შეხედულებამ შეცვალა ყოველდღიური ცხოვრება, არქიტექტურა და ხელსაქმე, რის შედეგადაც ჩვეულებრივი ფუნქციური საგნებიც კი ელეგანტურობისა და წონასწორობის სარკეებად იქცა.
ისლამურ ცივილიზაციაში მეცნიერებისა და ხელოვნების სინთეზი გვთავაზობს უნიკალურ მსოფლმხედველობას, სადაც რწმენა და გონება ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგება, არამედ ავსებს. ეს გაგება ადამიანს მოუწოდებს, მათემატიკურ ფორმულაში ან რთულ კერამიკულ ორნამენტში დაინახოს შემოქმედის ძალა, რომელმაც სამყარო მიზანმიმართულად და სიზუსტით შექმნა.
იქნება ეს ასტროლაბის სიზუსტეში თუ მეჩეთის გუმბათის სიმეტრიაში, გზავნილი ერთია: სამყაროს გაგება შემოქმედის დაფასებაა; სილამაზის შექმნა კი მთელი არსებობის წყაროს პატივისცემაა.
