Tradizio islamikoan, ezagutzaren bilaketa eta edertasunaren sorkuntza ez dira jarduera intelektual bat bakarrik, baita gurtza forma bat ere. Islamak, hasiera-hasieratik, gizateria unibertsoa behatzera, bertako legeei buruz hausnartzera eta kosmosa Sortzailearen artearen isla gisa ikustera bultzatu du.
Zibilizazio islamikoaren oinarri intelektuala gizakia unibertsoari buruz hausnartzera gonbidatzen duten Koraneko bertsoetan datza. Ikuspegi honen arabera, zientzia kosmos osoan zehar sakabanatuta dauden “seinaleak” detektatzeko ahalegina da.
Koranak etengabe eskatzen dio gizakiari pentsatzeko eta behatzeko: “Ez diote kamameluari begiratzen, nola sortu zen? Zeruari, nola altxatu zen? Mendiei, nola finkatu ziren?” (Korana, 88:17-19). Jainkozko gonbidapen honek musulman jakintsuei optika, medikuntza, algebra eta astronomia bezalako alorretan lan aitzindariak egitea ahalbidetu zien.
Mahoma Profetak (bakea bedi berarekin) ezagutzaren sakratutasuna azpimarratu zuen esanez: “Ezagutza bilatzea musulman ororen betebeharra da”. Agindu honek Islamaren Urrezko Aroa hasi zuen, non Ibn al-Haytham (optika modernoaren aita) eta Ibn Sina bezalako pentsalariek behaketa enpirikoa sakontasun filosofikoarekin uztartu zuten.
Zientzia sorkuntzaren legeak aztertzea bada, artea lege horiek osatzen duten harmonia ospatzea da. Arte islamikoan, gizabanakoa goratzen duen ulermena baino gehiago, “Betiko Hura” gogorarazten duen estetika bat nagusitzen da.
Arkitektura islamikoan sarritan aurkitzen ditugun eredu geometrikoek Tawhid (Jainkoaren batasuna) kontzeptua adierazten dute. Ereduen amaigabeko errepikapenek unibertsoak, oso zabala izan arren, iturburu bakar batetik datorrela eta osotasun bat osatzen duela sinbolizatzen dute.
Kaligrafiaren artea, Koran Santua gordetzeko baliabide gisa garatu zena, arte islamikoaren gailurra da. Hau ez da idaztea soilik, hitz sakratuari forma fisikoa ematea baizik. Kaligrafo batek bere kanaberazko luma gurtza-tresna gisa erabiltzen du, testuaren edertasuna edukiaren sakontasunarekin bat datorrela ziurtatuz.
Hadith batean esaten da: “Allah ederra da eta edertasuna maite du”. Ikuspegi honek eguneroko bizitza, arkitektura eta artisautza eraldatu zituen, objektu funtzionalak ere dotoreziaren eta orekaren ispilu bihurtuz.
Zibilizazio islamikoko zientziaren eta artearen sintesiak mundu-ikuskera paregabea eskaintzen du, non fedea eta arrazoimena ez datozen bat, baizik eta elkarren osagarri diren. Ulermen honek gizakia formula matematiko batean edo azuleju patroi konplexu batean unibertsoa helburu eta zehaztasunez diseinatu zuen Sortzailearen boterea ikustera gonbidatzen du.
Astrolabio baten zehaztasunean edo meskita bateko kupularen simetrian izan, mezua berdina da: Unibertsoa ulertzea Sortzailea baloratzea da; edertasuna ekoiztea existentzia guztiaren iturria ohoretzea da.
