Bagaman itinuturing ng Islam ang sangkatauhan bilang ‘kalipaan’ (tagapangalaga at tagapangasiwa) ng daigdig, ipinapataw din nito ang isang malalim na pananagutan sa sangkatauhan para sa lahat ng iba pang nabubuhay na nilalang sa sansinukob. Bagaman ang konsepto ng karapatan ng hayop ay isang medyo bagong penomenon sa makabagong mundo, sa loob ng 14 na siglo ay itinuturing ng tradisyong Islamiko ang mga hayop hindi lamang bilang ‘yaman’, kundi bilang mga nabubuhay na nilalang na karapat-dapat igalang at may mga karapatan.
Sa kaisipang Islamiko, ang mga hayop ay hindi mga nilalang na walang kaluluwa na umiiral lamang para sa pabigla-biglang paggamit ng tao. Sa halip, sila, katulad ng mga tao, ay may sarili nilang panlipunang kaayusan, wika, at estrukturang panlipunan. Inilalahad ng Banal na Qur’an ang katotohanang ito nang may kamangha-manghang pangkalahatang pananaw.
‘Walang nilalang sa lupa, ni anumang ibong lumilipad gamit ang dalawang pakpak nito, na hindi mga pamayanan katulad ninyo. Wala Kami na ipinagwalang-bahala sa Aklat. Pagkatapos ay titipunin sila sa harap ng kanilang Panginoon.’ (Al-An’am, 38)
Ipinapakita ng talata na ito na ang ekolohikal na balanse at mga karapatan ng hayop ay nasa ilalim ng banal na proteksyon. Ang paglabag sa karapatan ng isang hayop ay, sa katunayan, paglabag sa karapatan ng isang ‘komunidad’ na nilikha ng Allah.
Ayon sa Islam, ang bawat nilalang sa sansinukob ay may natatanging relasyon sa Tagapaglikha. Ang mga hayop, pati na rin, ay bahagi ng espiritwal na ekosistemang ito at pinupuri ang Allah alinsunod sa kanilang sariling fitrah (likas na katangian).
‘Hindi mo ba nakikita na ang lahat ng nasa mga kalangitan at kalupaan, at ang mga kawan ng ibon na nagkakabuo, ay nagluluwalhati sa Allah? Bawat isa ay nakakaalam ng sarili nitong panalangin at pagluluwalhati. Ganap na alam ng Allah ang kanilang ginagawa.’ (An-Nur, 41)
Ang pananaw na ito ay nananawagan sa mga Muslim na magkaroon ng malalim na pakiramdam ng kababaang-loob tungo sa kalikasan at mga hayop. Maging isang ibong lumilipad sa kalangitan o isang hulmigas na gumagapang sa lupa, bawat isa ay bahagi ng banal na pag-alala at, dahil lamang dito, ay karapat-dapat sa paggalang.
Bagaman binibigyang-diin ng Qur’an ang mga benepisyong ibinibigay ng mga hayop sa sangkatauhan, itinuturo nito na ang ugnayang ito ay dapat nakabatay hindi sa pagsasamantala, kundi sa pasasalamat at habag.
“Nilikha Niya ang mga hayop. Sa mga ito ay may init at maraming kapakinabangan para sa inyo. Kinakain ninyo ang ilan sa kanila. May kagandahan at kasiyahan para sa inyo sa pagpasok ninyo sa kanila sa gabi at sa pagpapalabas ninyo sa kanila sa umaga.” (Nahl, 5–6)
Ang pariralang ‘ganda at kasiyahan’ sa mga talatang ito ay lubos na kapansin-pansin. Ang mga hayop ay hindi lamang kasangkapan na gagamitin para sa kanilang karne, gatas, o lakas; sila rin ay mga nilalang na may estetika at mga kasama ng sangkatauhan sa mundong ito. Ang damdaming ito ng ‘tiwala’ ay umabot sa sukdulan sa mga gawi ng ating Propeta Muhammad (sumakanya nawa ang kapayapaan). Ang magandang balita para sa isang taong pinatawad ang mga kasalanan dahil sa pagbibigay ng tubig sa isang nauuhaw na aso, o ang pagbabawal sa pangangaso ng mga hayop para sa libangan, ay mga pangunahing batayan ng sibilisasyong ito ng habag.
Pinalalawak ng Islam ang konsepto ng katarungan lampas sa simpleng ugnayang pantao upang isama ang lahat ng buhay na nilalang. Ang pagpapahirap sa mga hayop, pagpapagawa sa kanila nang lampas sa kanilang kakayahan, pagtama sa kanila sa mukha, o paggamit sa kanila bilang target ay mahigpit na ipinagbabawal sa Islam. Malinaw ang mensahe ng Islam tungkol sa mga hayop: Magpakita ng awa sa mga nasa lupa, upang ang mga nasa langit ay magpakita rin ng awa sa iyo. Sa loob ng sistemang paniniwalang ito, ang pagprotekta sa pugad ng langgam o pagpapakita ng habag sa isang ibon ay hindi lamang isang gawa ng kabutihan, kundi ang mismong paraan upang makamit ang kasiyahan ng Maylalang.