اسلام انسان را «خلیفه» (نگهبان و امانتدار) زمین قرار میدهد و مسئولیتی عمیق در برابر همه موجودات زنده دیگر جهان بر دوش او میگذارد. اگرچه مفهوم حقوق حیوانات در دنیای مدرن پدیدهای نسبتاً جدید است، سنت اسلامی از چهارده قرن پیش حیوانات را نه صرفاً «منابع»، بلکه موجودات زندهای دارای حق و شایسته احترام دانسته است.
در اندیشه اسلامی، حیوانات موجوداتی بیروح نیستند که برای استفاده خودسرانه انسانها آفریده شده باشند. برعکس، آنها نیز مانند انسانها نظام اجتماعی، زبان و ساختارهای اجتماعی خود را دارند. قرآن کریم این حقیقت را از منظری بسیار جهانشمول بیان میکند.
«هیچ جنبندهای در زمین و هیچ پرندهای که با دو بال خود پرواز کند نیست مگر اینکه امتهایی مانند شما باشند. ما در کتاب چیزی را فروگذار نکردهایم. سپس همگی نزد پروردگارشان گردآوری میشوند.» (انعام، ۳۸)
این آیه نشان میدهد که تعادل زیستمحیطی و حقوق حیوانات تحت ضمانت الهی قرار دارد. نقض حق یک حیوان در واقع به معنای پایمال کردن حق یک «جامعه» آفریده خداوند است.
از دیدگاه اسلام، هر موجودی در جهان رابطهای ویژه با آفریدگار دارد. حیوانات نیز بخشی از این اکوسیستم معنوی هستند و متناسب با فطرت (سرشت آفرینش) خود خداوند را تسبیح میگویند.
«آیا ندیدی که هر که در آسمانها و زمین است و پرندگان صفکشیده خدا را تسبیح میگویند؟ هر یک نماز و تسبیح خود را میداند و خدا به آنچه انجام میدهند داناست.» (نور، ۴۱)
این نگاه مسلمانان را به فروتنی عمیق در برابر طبیعت و حیوانات دعوت میکند. پرندهای که در آسمان پرواز میکند یا مورچهای که بر زمین راه میرود بخشی از ذکر الهی است و تنها به همین دلیل شایسته احترام است.
قرآن در کنار توجه دادن به فواید حیوانات برای انسان، میآموزد که این رابطه باید بر پایه سپاسگزاری و مهربانی باشد، نه بهرهکشی.
«و چهارپایان را برای شما آفرید؛ در آنها برای شما گرما و منافع بسیار است و از آنها میخورید. و در آنها برای شما زیبایی است هنگامی که شامگاهان آنها را بازمیگردانید و صبحگاهان رها میکنید.» (نحل، ۵-۶)
تعبیر «زیبایی و لذت» در این آیات بسیار قابل توجه است. حیوانات تنها ابزارهایی برای بهرهبرداری از گوشت، شیر یا نیروی آنها نیستند؛ بلکه موجوداتی زیبا و همراهان انسان در این جهاناند. این آگاهی از «امانت» در رفتارهای پیامبر اکرم حضرت محمد (ص) به اوج رسید. بشارت آمرزش گناهان فردی که به سگ تشنهای آب داد، و ممنوعیت شکار حیوانات صرفاً برای تفریح (شکار ورزشی)، از پایههای این فرهنگ مهربانی است.
اسلام مفهوم عدالت را از روابط میان انسانها فراتر میبرد و همه موجودات زنده را دربرمیگیرد. آزار حیوانات، وادار کردن آنها به کاری بیش از توانشان، زدن بر صورتشان یا قرار دادن آنها به عنوان هدف، در اسلام به صراحت ممنوع است. پیام اسلام درباره حیوانات روشن است: به اهل زمین رحم کنید تا آن که در آسمان است به شما رحم کند. در این نظام اعتقادی، حفاظت از لانه مورچه یا مهربانی با پرنده صرفاً یک نیکی معمولی نیست؛ بلکه خود راهی برای به دست آوردن رضایت آفریدگار است.