Er bod Islam yn gosod dynoliaeth fel ‘nisyf’ (amddiffynnwr a stiward) y ddaear, mae hefyd yn gosod cyfrifoldeb dwys ar ddynoliaeth tuag at bob bod byw arall yn y bydysawd. Er bod y cysyniad o hawliau anifeiliaid yn ffenomen gymharol newydd yn y byd modern, mae’r traddodiad Islamaidd, ers 14 canrif, wedi ystyried anifeiliaid nid yn unig fel ‘adnoddau’, ond fel bodau byw sy’n haeddu parch ac sydd â hawliau.
Ym meddwl Islamaidd, nid yw anifeiliaid yn greaduriaid di-enaid sy’n bodoli ar gyfer defnydd dynol yn unig. I’r gwrthwyneb, mae ganddynt hwy, yn union fel bodau dynol, eu trefnau cymdeithasol, eu hieithoedd a’u strwythurau cymunedol eu hunain. Mae’r Corân Sanctaidd yn nodi’r gwirionedd hwn gyda safbwynt hynod gyffredinol.
‘Nid oes unrhyw greadur ar y ddaear, nac unrhyw aderyn sy’n hedfan â’i ddau adenydd, ond eu bod yn gymunedau fel chwi. Nid ydym wedi hepgor dim yn y Llyfr. Yna cânt eu casglu yng ngŵydd eu Harglwydd.’ (Al-An’am, 38)
Mae’r adnod hon yn dangos bod cydbwysedd ecolegol a hawliau anifeiliaid dan amddiffyniad dwyfol. Mewn gwirionedd, mae torri hawliau anifail yn gyfystyr â thorri hawliau ‘cymuned’ a grëwyd gan Allah.
Yn ôl Islam, mae gan bob bod yn y bydysawd berthynas unigryw â’r Creawdwr. Mae anifeiliaid, hefyd, yn rhan o’r ecosystem ysbrydol hwn ac yn gogoneddu Allah yn unol â’u fitrah (eu natur gynhenid) eu hunain.
‘Onid wyt ti’n gweld fod yr holl bethau sydd yn y nefoedd ac ar y ddaear, a gorymdeithiau’r adar yn eu trefn, i gyd yn gogoneddu Allah? Mae pob un yn gwybod ei weddi a’i ogoniant ei hun. Mae Allah yn gwybod yn iawn yr hyn y maent yn ei wneud.’ (An-Nur, 41)
Mae’r safbwynt hwn yn galw ar Fwslimiaid i fabwysiadu ymdeimlad dwfn o ostyngeiddrwydd tuag at fyd natur ac anifeiliaid. Boed yn aderyn yn hedfan yn yr awyr neu’n forgrugyn yn ymlusgo ar y llawr, mae pob un yn rhan o gofid divyn ac, am y rheswm hwnnw’n unig, yn haeddu parch.
Er bod y Corân yn amlygu’r manteision y mae anifeiliaid yn eu darparu i ddynoliaeth, mae’n dysgu bod yn rhaid i’r berthynas hon fod yn seiliedig nid ar ecsbloetiaeth, ond ar ddiolchgarwch a thosturi.
“Creodd Ef yr anifeiliaid hefyd. Ynddynt y mae cynhesrwydd a llawer o fanteision i chwithau. Rydych yn bwyta rhai ohonynt. Y mae ynddynt harddwch a phleser i chwithau wrth eu dwyn i mewn gyda’r nos a’u gadael allan yn y bore.” (Nahl, 5–6)
Mae’r ymadrodd ‘harddwch a phleser’ yn y darnau hyn yn arbennig o drawiadol. Nid offerynnau yn unig yw anifeiliaid i’w defnyddio am eu cig, eu llaeth na’u cryfder; maent hefyd yn greaduriaid esthetig a chymdeithion i ddynoliaeth yn y byd hwn. Cyrhaeddodd y teimlad hwn o ‘ffydd’ ei anterth ym marnadau ein Proffwyd Muhammad (heddwch arno). Mae’r newyddion da a roddir i berson y maddeuwyd ei bechodau am roi dŵr i gi sychedig, neu’r gwaharddiad ar hela anifeiliaid am bleser (hela chwaraeon), yn gonglfeini’r gwareiddiad tosturiol hwn.
Mae Islam yn ehangu’r cysyniad o gyfiawnder y tu hwnt i berthnasoedd dynol yn unig i gynnwys pob bod byw. Mae achosi trallod i anifeiliaid, eu gorfodi i weithio y tu hwnt i’w gallu, eu taro yn yr wyneb neu eu defnyddio fel targedau wedi’i wahardd yn llwyr yn Islam. Mae neges Islam ynglŷn ag anifeiliaid yn glir: Dangoswch drugaredd i’r rhai ar y ddaear, fel y bydd y rhai yn y nefoedd yn dangos trugaredd i chi. O fewn y system gred hon, nid gweithred o garedigrwydd yn unig yw amddiffyn nyth morgrug neu ddangos tosturi i aderyn, ond y ffordd union o ennill pleser y Creawdwr.