İslam insanı yer üzünün “xəlifəsi” (qoruyucusu və əmanətçisi) kimi mövqeləndirərkən, ona kainatdakı bütün digər canlılara qarşı dərin bir məsuliyyət yükləyir. Müasir dünyada heyvan hüquqları anlayışı nisbətən yeni bir hadisə olsa da, İslam ənənəsi on dörd əsrdir ki, heyvanları yalnız “resurs” kimi deyil, hüquqları olan və hörmət edilməyə layiq canlılar kimi qəbul edir.
İslam düşüncəsində heyvanlar insanların özbaşına istifadəsi üçün mövcud olan ruhsuz varlıqlar deyillər. Əksinə, onların da insanlar kimi öz sosial nizamları, dilləri və icma strukturları vardır. Qurani-Kərim bu həqiqəti olduqca diqqətçəkən universal bir baxışla ortaya qoyur.
“Yer üzündə gəzən elə bir heyvan və iki qanadı ilə uçan elə bir quş yoxdur ki, sizin kimi ümmətlər (icmalar) olmasınlar. Biz Kitabda heç nəyi əskik qoymadıq. Sonra onlar öz Rəbbinin hüzurunda toplanacaqlar.” (Ənam, 38)
Bu ayə ekoloji tarazlığın və heyvan hüquqlarının ilahi təminat altında olduğunu göstərir. Bir heyvanın haqqını pozmaq əslində Allahın yaratdığı bir “icmanın” haqqını pozmaq deməkdir.
İslama görə kainatdakı hər bir varlığın Yaradanla özünəməxsus əlaqəsi vardır. Heyvanlar da bu mənəvi ekosistemin bir hissəsidir və öz fitrətlərinə (yaradılış təbiətlərinə) uyğun şəkildə Allahı zikr edirlər.
“Göylərdə və yerdə olanların, həmçinin cərgə-cərgə uçan quşların Allahı təsbih etdiklərini görmürsənmi? Onların hər biri öz duasını və təsbihini bilir. Allah onların etdiklərini tam biləndir.” (Nur, 41)
Bu baxış müsəlmanları təbiətə və heyvanlara qarşı dərin təvazökarlığa çağırır. Göydə uçan bir quş və ya yerdə gəzən bir qarışqa ilahi zikrin bir hissəsidir və yalnız buna görə belə hörmətə layiqdir.
Qurani-Kərim heyvanların insanlara verdiyi faydalara diqqət çəkərkən, bu münasibətin istismara deyil, minnətdarlıq və mərhəmətə əsaslanmalı olduğunu öyrədir.
“Heyvanları da O yaratdı. Onlarda sizin üçün istilik və bir çox faydalar vardır. Onların bir hissəsini də yeyirsiniz. Axşam onları gətirərkən və səhər buraxarkən də sizin üçün onlarda bir gözəllik və zövq vardır.” (Nəhl, 5–6)
Ayələrdəki “gözəllik və zövq” ifadəsi xüsusilə diqqətçəkəndir. Heyvanlar yalnız ətindən, südündən və ya gücündən faydalanılan vasitələr deyil; onlar həm də estetik varlıqlar və insanın bu dünyadakı yoldaşlarıdır. Bu “əmanət” şüuru Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmmədin (s.ə.s.) tətbiqlərində də zirvəyə çatmışdır. Susuz bir itə su verdiyi üçün günahları bağışlanan insan haqqında verilən müjdə və sırf zövq üçün heyvan ovlamağın (idman ovçuluğunun) qadağan edilməsi bu mərhəmət mədəniyyətinin əsas dayaqlarındandır.
İslam ədalət anlayışını yalnız insanlar arasındakı münasibətlərlə məhdudlaşdırmır, onu bütün canlıları əhatə edəcək şəkildə genişləndirir. Heyvanlara əzab vermək, onları imkanlarından artıq işlətmək, üzlərinə vurmaq və ya onları hədəf taxtasına çevirmək İslamda qəti şəkildə qadağan edilmişdir. İslamın heyvanlarla bağlı mesajı aydındır: Yer üzündəkilərə mərhəmət edin ki, göylərdəki də sizə mərhəmət etsin. Bu inanc sistemində qarışqanın yuvasını qorumaq və ya quşa mərhəmət göstərmək sadəcə adi bir yaxşılıq deyil; Yaradanın razılığını qazanmağın özüdür.