ისლამი ადამიანს დედამიწის „ხალიფად“ (მფარველად და მინდობილი პასუხისმგებლობის მატარებლად) მიიჩნევს და ამავე დროს მას სამყაროში არსებულ ყველა სხვა ცოცხალ არსებაზე ღრმა პასუხისმგებლობას აკისრებს. მიუხედავად იმისა, რომ ცხოველთა უფლებების ცნება თანამედროვე სამყაროში შედარებით ახალი მოვლენაა, ისლამური ტრადიცია უკვე თოთხმეტი საუკუნეა ცხოველებს არა მხოლოდ „რესურსებად“, არამედ პატივისცემის ღირს და უფლებების მქონე ცოცხალ არსებებად მიიჩნევს.
ისლამურ აზროვნებაში ცხოველები არ არიან უსულო არსებები, რომლებიც მხოლოდ ადამიანთა თვითნებური გამოყენებისთვის არსებობენ. პირიქით, მათაც, ადამიანების მსგავსად, აქვთ საკუთარი სოციალური წესრიგი, ენა და საზოგადოებრივი სტრუქტურები. წმინდა ყურანი ამ ჭეშმარიტებას ძალიან შთამბეჭდავი უნივერსალური პერსპექტივიდან წარმოაჩენს.
„დედამიწაზე არც ერთი ცხოველი და არც ერთი ფრინველი, რომელიც თავისი ორი ფრთით დაფრინავს, არ არსებობს ისე, რომ თქვენ მსგავს საზოგადოებებს არ წარმოადგენდნენ. ჩვენ წიგნში არაფერი გამოგვიტოვებია. შემდეგ ისინი თავიანთი უფლის წინაშე შეიკრიბებიან.“ (ალ-ანამი, 38)
ეს აიათი აჩვენებს, რომ ეკოლოგიური წონასწორობა და ცხოველთა უფლებები ღვთაებრივი დაცვის ქვეშაა. ცხოველის უფლების დარღვევა სინამდვილეში ალაჰის მიერ შექმნილი ერთი „საზოგადოების“ უფლების ხელყოფას ნიშნავს.
ისლამის მიხედვით, სამყაროში არსებულ ყოველ ქმნილებას შემოქმედთან თავისი განსაკუთრებული ურთიერთობა აქვს. ცხოველებიც ამ სულიერი ეკოსისტემის ნაწილია და თავიანთი ფიტრას (შექმნილი ბუნების) შესაბამისად ალაჰს ადიდებენ და იხსენებენ.
„ნუთუ ვერ ხედავ, რომ ალაჰს ადიდებენ ისინი, ვინც ცასა და დედამიწაზე არიან, და ფრინველებიც, რომლებიც მწკრივებად დაფრინავენ? თითოეულმა იცის თავისი ლოცვა და თავისი ქება. ალაჰმა სრულად იცის, რასაც ისინი აკეთებენ.“ (ან-ნური, 41)
ეს შეხედულება მუსლიმებს ბუნებისა და ცხოველების მიმართ ღრმა თავმდაბლობისკენ მოუწოდებს. ცაში მფრინავი ფრინველი ან მიწაზე მოსიარულე ჭიანჭველა ღვთაებრივი ხსენების ნაწილია და მხოლოდ ამის გამოც კი პატივისცემას იმსახურებს.
ყურანი ყურადღებას ამახვილებს იმ სარგებელზე, რომელსაც ცხოველები კაცობრიობას აძლევენ, მაგრამ ამავე დროს გვასწავლის, რომ ეს ურთიერთობა ექსპლუატაციაზე კი არა, მადლიერებასა და თანაგრძნობაზე უნდა იყოს დაფუძნებული.
„მან ცხოველებიც შექმნა. მათში თქვენთვის არის სითბო და მრავალი სარგებელი, და მათგან ზოგიერთს ჭამთ. მათში თქვენთვის სილამაზეც არის, როდესაც საღამოს უკან მოგყავთ და დილით უშვებთ.“ (ან-ნაჰლი, 5–6)
აიათებში გამოყენებული გამოთქმა „სილამაზე და სიამოვნება“ განსაკუთრებით საყურადღებოა. ცხოველები მხოლოდ ის საშუალებები არ არიან, რომელთა ხორცისგან, რძისგან ან ძალისგან სარგებელს იღებენ; ისინი ასევე სილამაზის მქონე არსებები და ამ სამყაროში ადამიანის თანამგზავრები არიან.
ეს „მინდობილი პასუხისმგებლობის“ შეგნება მწვერვალს აღწევს წინასწარმეტყველ მუჰამედის (ალაჰის მშვიდობა და კურთხევა მას) პრაქტიკაში. უწყება იმის შესახებ, რომ ადამიანს ცოდვები ეპატია მწყურვალი ძაღლისთვის წყლის მიცემის გამო, ასევე ცხოველებზე გართობის მიზნით ნადირობის (სპორტული ნადირობის) აკრძალვა ამ თანაგრძნობის ცივილიზაციის ძირითადი საფუძვლებია.
ისლამი სამართლიანობის ცნებას მხოლოდ ადამიანებს შორის ურთიერთობებით არ ზღუდავს და მას ყველა ცოცხალ არსებაზე ავრცელებს. ცხოველების წამება, მათი შესაძლებლობებზე მეტის მუშაობის იძულება, სახეში ცემა ან სამიზნედ გამოყენება ისლამში მკაცრად აკრძალულია.
ისლამის გზავნილი ცხოველების მიმართ ნათელია: „შეიწყალეთ ისინი, ვინც დედამიწაზე არიან, და ის, ვინც ცაშია, შეგიწყალებთ.“
ამ რწმენის სისტემაში ჭიანჭველების ბუდის დაცვა ან ფრინველის მიმართ თანაგრძნობის გამოხატვა უბრალოდ ჩვეულებრივი სიკეთე კი არ არის; ეს უშუალოდ შემოქმედის კმაყოფილების მოპოვებისკენ სწრაფვაა.