Ислам адамды жер жүзүнүн “халифасы” (коргоочусу жана аманатчысы) катары белгилеп, ошол эле учурда ага ааламдагы бардык башка тирүү жандыктарга карата терең жоопкерчилик жүктөйт. Азыркы дүйнөдө жаныбарлардын укуктары түшүнүгү салыштырмалуу жаңы көрүнүш болгону менен, ислам салты он төрт кылымдан бери жаныбарларды жөн гана “ресурс” катары эмес, урматталууга тийиш болгон жана өз укуктарына ээ тирүү жандыктар катары карап келет.
Ислам түшүнүгүндө жаныбарлар адамдардын каалоосу боюнча пайдалануу үчүн гана жаралган жансыз нерселер эмес. Тескерисинче, алардын да адамдар сыяктуу өздөрүнүн коомдук тартиби, тили жана жамааттык түзүлүшү бар. Ыйык Куран бул чындыкты абдан таасирдүү жалпы адамзаттык көз караш менен баяндайт.
“Жер үстүндө жүргөн эч бир жаныбар жана эки канаты менен учкан эч бир куш жок, алар силер сыяктуу жамааттар болбосун. Биз Китепте эч нерсени калтырган жокпуз. Андан кийин алар Раббисинин алдына чогултулат.” (Ан-Анъам, 38)
Бул аят экологиялык тең салмактуулук жана жаныбарлардын укуктары Кудайдын кепилдигинин алдында экенин көрсөтөт. Бир жаныбардын укугун бузуу — чындыгында Аллах жараткан бир “жамааттын” укугуна кол салуу дегенди билдирет.
Исламга ылайык, ааламдагы ар бир жаратылыштын Жараткан менен өзүнө таандык өзгөчө байланышы бар. Жаныбарлар да бул руханий экосистеманын бир бөлүгү жана өздөрүнүн фитрасына (жаратылыш табиятына) ылайык Аллахты зикир кылышат.
“Асман-жердегилер жана катар-катар болуп учкан куштар Аллахты тасбих кылып жатканын көрбөйсүңбү? Алардын ар бири өзүнүн дубасын жана тасбихин билет. Аллах алардын кылган иштерин толук билет.” (Ан-Нур, 41)
Бул көз караш мусулмандарды жаратылышка жана жаныбарларга карата терең кичипейилдикке чакырат. Асманда учкан куш же жерде жүргөн кумурска — кудайлык зикирдин бир бөлүгү жана ушул себептин өзү эле аларды урматтоого татыктуу кылат.
Куран жаныбарлардын адамзатка берген пайдаларына көңүл буруу менен бирге, бул мамиле эксплуатацияга эмес, ыраазычылыкка жана мээримдүүлүккө негизделиши керектигин үйрөтөт.
“Ал жаныбарларды да жаратты. Аларда силер үчүн жылуулук жана көптөгөн пайдалары бар. Алардын айрымдарын жейсиңер. Аларды кечинде кайра алып келгенде жана эртең менен бошоткондо да силер үчүн аларда көрк жана кубаныч бар.” (Ан-Нахл, 5–6)
Аяттардагы “көрк жана кубаныч” деген сөз айкашы өзгөчө көңүл бурууга татыктуу. Жаныбарлар жөн гана алардын этинен, сүтүнөн же күчүнөн пайдалануу үчүн керектелүүчү каражаттар эмес; алар ошондой эле кооз жаратылыштар жана адамдын бул дүйнөдөгү шериктери.
Бул “аманат” аң-сезими Пайгамбарыбыз Мухаммаддын (ага Аллахтын тынчтыгы жана саламы болсун) иш-аракеттеринде эң жогорку деңгээлге жеткен. Суусаган итке суу бергендиги үчүн бир адамдын күнөөлөрү кечирилгени тууралуу сүйүнчүлүү кабар жана жаныбарларды көңүл ачуу үчүн аңдоого (спорттук аңчылыкка) тыюу салынганы — бул мээримдүүлүк маданиятынын негизги түркүктөрү.
Ислам адилеттүүлүктү адамдардын ортосундагы түшүнүк менен гана чектебестен, бардык тирүү жандыктарды камтый тургандай кеңейтет. Жаныбарларга зомбулук кылуу, аларды мүмкүнчүлүгүнөн ашык иштетүү, бетине уруу же аларды бута катары колдонуу исламда катуу тыюу салынган.
Исламдын жаныбарларга карата билдирүүсү ачык: “Жердегилерге мээримдүү болгула, ошондо асмандагы силерге мээрим кылат.”
Бул ишеним системасында кумурсканын уясын коргоо же куштарга мээрим көрсөтүү жөн гана кадимки жакшылык эмес; бул Жаратканды ыраазы кылууну издөө болуп саналат.