Islom insoniyatni yer yuzining “xalifa”si (himoyachisi va parvarishlovchisi) deb belgilasa-da, u insoniyatga koinotdagi barcha boshqa tirik mavjudotlarga nisbatan chuqur mas’uliyat yuklaydi. Garchi hayvon huquqlari tushunchasi zamonaviy dunyoda nisbatan yangi hodisa bo’lsa-da, islomiy an’ana 14 asr davomida hayvonlarni faqatgina ‘resurs’ deb emas, balki hurmatga loyiq va huquqlarga ega jonli mavjudotlar deb hisoblagan.
Islomiy tafakkurda hayvonlar faqatgina inson foydasi uchun mavjud bo’lgan jonisiz mavjudotlar emas. Aksincha, ular ham insonlar kabi o’zlarining ijtimoiy tartiblari, tillari va jamoaviy tuzilmalariga ega. Muqaddas Qur’on bu haqiqatni hayratlanarli darajada universal nuqtai nazardan bayon etadi.
‘Yer yuzida yurgan har bir jonivor va ikki qanoti bilan uchadigan har bir qush ham sizlar kabi jamoalardir. Biz Kitobda hech narsani chetda qoldirmadik. So’ngra ular Parvardigorlarining huzuriga to’planadilar.’ (Al-An’am, 38)
Ushbu oyat ekologik muvozanat va hayvon huquqlari ilohiy himoyada ekanligini ko’rsatadi. Hayvon huquqlarini buzish aslida Alloh yaratgan ‘jamoa’ huquqlarini buzish demakdir.
Islomga ko’ra, koinotdagi har bir mavjudot Yaratuvchisi bilan o’ziga xos munosabatga ega. Hayvonlar ham ushbu ma’naviy ekotizimning bir qismi bo’lib, o’z fitratlariga (tabiiy tabiatlariga) muvofiq Allohni ulug’laydilar.
‘Siz osmonlar va yerda bo’lgan hamma narsa va saf-saf bo’lib uchayotgan qushlarning barchasi Allohni ulug’layotganini ko’rmaysizmi? Har biri o’z ibodati va madhini biladi. Alloh ularning qilayotgan amallaridan to’la xabardor.’ (An-Nur, 41)
Bu nuqtai nazar musulmonlarni tabiat va hayvonlarga nisbatan chuqur kamtarlik tuyg’usini qabul qilishga chaqiradi. Osmonlarda uchayotgan qush bo’lsin yoki yerdagi chumoliga qadar, har biri ilohiy zikrning bir bo’lagi bo’lib, shu sababli hurmatga loyiqdir.
Qur’on hayvonlarning insoniyatga keltiradigan foydalarini ta’kidlar ekan, bu munosabat ekspluatatsiya emas, balki minnatdorchilik va rahm-shafqatga asoslanishi kerakligini o’rgatadi.
“U jonzotlarni ham yaratdi. Ularning ichida siz uchun iliqlik va ko’plab foydalar bor. Siz ulardan ba’zilarini yaysiz. Ularni kechqurun uyga keltirishingiz va ertalab chiqarib yuborishingizda siz uchun go’zallik va rohat bor.” (Nahl, 5–6)
Ushbu oyatlarda “go’zallik va zavq” iborasi ayniqsa e’tiborga loyiq. Hayvonlar faqat go’shti, suti yoki kuchi uchun ishlatiladigan vosita emas; ular estetik mavjudotlar va bu dunyoda insoniyatning hamrohlari hamdir. Bu “ishonch” tuyg’usi Payg’ambarimiz Muhammad (s.a.v.) amaliyotida o’z cho’qqisiga yetdi. Charchagan itga suv bergani uchun gunohlari kechirilgan kishi haqidagi quvonchli xabar yoki zavq uchun (sport maqsadida) hayvon ovlashni taqiqlash – bu rahm-shafqat sivilizatsiyasining poydevoridir.
Islom adolat tushunchasini faqat inson munosabatlari bilan cheklanmay, barcha tirik mavjudotlarni qamrab oladigan darajada kengaytiradi. Hayvonlarga azob berish, ularni imkoniyatlaridan ortiq mehnatga majburlash, yuzlariga urish yoki ularni nishonga olish Islomda qat’iyan taqiqlanadi. Hayvonlar haqidagi Islom xabari aniq: Yerdagilarga rahm-shafqat qiling, toki osmondagilar ham sizga rahm-shafqat qilsin. Ushbu e’tiqod tizimida chumolilar uyasini himoya qilish yoki qushga rahm-shafqat ko’rsatish nafaqat yaxshilik amali, balki Yaratuvchining rozi bo’lishini qozonishning o’zi vositasidir.
