इस्लामले मानिसलाई पृथ्वीको “खलिफा” (संरक्षक र अमानतदार) को रूपमा स्थापित गर्दै ब्रह्माण्डका अन्य सबै जीवित प्राणीहरूप्रति गहिरो जिम्मेवारी सुम्पेको छ। आधुनिक संसारमा पशु अधिकारको अवधारणा तुलनात्मक रूपमा नयाँ भए पनि, इस्लामी परम्पराले चौध शताब्दी अघिदेखि नै जनावरहरूलाई केवल “स्रोत” का रूपमा होइन, सम्मान गर्नुपर्ने र आफ्ना अधिकार भएका जीवित प्राणीका रूपमा परिभाषित गर्दै आएको छ।
इस्लामी चिन्तनमा जनावरहरू मानिसहरूको मनपरी प्रयोगका लागि मात्र अस्तित्वमा रहेका आत्माविहीन प्राणी होइनन्। बरु, मानिसहरूजस्तै उनीहरूका आफ्नै सामाजिक व्यवस्था, भाषा र सामुदायिक संरचनाहरू पनि छन्। पवित्र कुरआनले यस तथ्यलाई अत्यन्त प्रभावशाली सार्वभौमिक दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्दछ।
“पृथ्वीमा हिँड्ने कुनै जनावर र आफ्ना दुई पखेटाले उड्ने कुनै चरा छैन, जो तिमीहरूजस्तै समुदायहरू नभएको होस्। हामीले किताबमा कुनै कुरा पनि छुटाएका छैनौँ। त्यसपछि उनीहरू आफ्ना पालनकर्ताको सामु जम्मा गरिनेछन्।” (अल-अन्आम, ३८)
यस आयतले पारिस्थितिक सन्तुलन र पशु अधिकारहरू ईश्वरीय संरक्षणअन्तर्गत रहेको देखाउँछ। कुनै जनावरको अधिकार उल्लङ्घन गर्नु वास्तवमा अल्लाहले सृष्टि गर्नुभएको एउटा “समुदाय” को अधिकारमाथि अतिक्रमण गर्नु हो।
इस्लामअनुसार ब्रह्माण्डका प्रत्येक प्राणीको सृष्टिकर्तासँग आफ्नो विशिष्ट सम्बन्ध हुन्छ। जनावरहरू पनि यस आध्यात्मिक पारिस्थितिक प्रणालीको हिस्सा हुन् र आफ्नो फित्रत (सृष्टिगत स्वभाव) अनुसार अल्लाहको स्मरण गर्छन्।
“के तिमी देख्दैनौ कि आकाश र पृथ्वीमा भएका सबैले तथा पङ्क्तिबद्ध भएर उड्ने चराहरूले अल्लाहको तस्बीह गर्छन्? प्रत्येकले आफ्नो प्रार्थना र तस्बीह जान्दछ। अल्लाहले उनीहरूले गर्ने सबै कुरा पूर्ण रूपमा जान्नुहुन्छ।” (अन-नूर, ४१)
यो दृष्टिकोणले मुस्लिमहरूलाई प्रकृति र जनावरहरूप्रति गहिरो विनम्रता अपनाउन आमन्त्रण गर्दछ। आकाशमा उड्ने चरा वा पृथ्वीमा हिँड्ने कमिला दैवी स्मरणको एउटा अंश हो र यही कारणले मात्र पनि सम्मानको योग्य हुन्छ।
कुरआनले जनावरहरूले मानवजातिलाई प्रदान गर्ने फाइदाहरूमा ध्यानाकर्षण गराउँदै यो सम्बन्ध शोषणमा होइन, कृतज्ञता र करुणामा आधारित हुनुपर्ने शिक्षा दिन्छ।
“उहाँले जनावरहरू पनि सृष्टि गर्नुभयो। तिनमा तिमीहरूका लागि ताप र धेरै लाभहरू छन्, र तिनमध्ये केहीलाई तिमीहरू खान्छौ। बिहान तिनलाई छोड्दा र साँझ तिनलाई फर्काएर ल्याउँदा पनि तिमीहरूका लागि तिनमा सौन्दर्य र आनन्द छ।” (अन-नहल, ५–६)
यी आयतहरूमा प्रयोग गरिएको “सौन्दर्य र आनन्द” भन्ने अभिव्यक्ति विशेष रूपमा ध्यान दिन योग्य छ। जनावरहरू केवल तिनीहरूको मासु, दूध वा शक्तिबाट लाभ लिन प्रयोग गरिने साधन मात्र होइनन्; तिनीहरू सौन्दर्य भएका प्राणी र यस संसारमा मानिसका सहयात्री पनि हुन्।
यो “अमानत” को चेतना पैगम्बर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) का व्यवहारहरूमा चरम रूपमा प्रकट भएको थियो। तिर्खाएको कुकुरलाई पानी पिलाएका कारण एक व्यक्तिका पापहरू क्षमा गरिएको शुभ समाचार वा मनोरञ्जनका लागि जनावरको शिकार (खेलका रूपमा गरिने शिकार) निषेध गरिएको कुरा यस करुणामय सभ्यताका आधारभूत स्तम्भहरू हुन्।
इस्लामले न्यायलाई मानिसहरूबीचको अवधारणामा मात्र सीमित नराखी सबै जीवित प्राणीहरूलाई समेट्ने गरी विस्तार गर्दछ। जनावरहरूलाई यातना दिनु, उनीहरूलाई उनीहरूको क्षमताभन्दा बढी काम गराउनु, उनीहरूको अनुहारमा प्रहार गर्नु वा उनीहरूलाई निशाना बनाउनु इस्लाममा स्पष्ट रूपमा निषेध गरिएको छ।
जनावरहरूप्रति इस्लामको सन्देश स्पष्ट छ: “पृथ्वीमा भएकाहरूप्रति दया गर, आकाशमा भएकाले तिमीहरूप्रति दया गर्नेछ।”
यस विश्वास प्रणालीमा कमिलाको गुँडको रक्षा गर्नु वा चराप्रति करुणा देखाउनु सामान्य सद्कर्म मात्र होइन; यो वास्तवमा सृष्टिकर्ताको प्रसन्नता प्राप्त गर्ने माध्यम हो।
