Իսլամական ավանդույթում գիտելիքի որոնումը և գեղեցկության ստեղծումը ոչ միայն ինտելեկտուալ գործունեություն է, այլև միաժամանակ պաշտամունքի ձև: Իսլամը ի սկզբանե քաջալերել է մարդկությանը դիտարկել տիեզերքը, խորհել նրա օրենքների շուրջ և տեսնել տիեզերքը որպես Արարչի արվեստի արտացոլում:
Իսլամական քաղաքակրթության ինտելեկտուալ հիմքը ընկած է Ղուրանի այն այաթներում, որոնք մարդուն հրավիրում են խորհելու տիեզերքի մասին: Այս տեսանկյունից գիտությունը ողջ տիեզերքում սփռված «նշանները» բացահայտելու ջանքերն են:
Ղուրանը մարդուն անդադար կոչ է անում մտածել և դիտարկումներ անել. «Մի՞թե նրանք չեն նայում ուղտին, թե ինչպես է այն ստեղծվել: Երկնքին, թե ինչպես է այն բարձրացվել: Լեռներին, թե ինչպես են դրանք տեղադրվել» (Ղուրան, 88:17-19): Այս աստվածային հրավերը մահմեդական գիտնականներին հնարավորություն տվեց ռահվիրայական աշխատանքներ իրականացնել այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են օպտիկան, բժշկությունը, հանրահաշիվը և աստղագիտությունը:
Մուհամմեդ մարգարեն (խ.ա.օ.ն) ընդգծել է գիտելիքի սրբությունը՝ ասելով. «Գիտելիք փնտրելը պարտադիր է յուրաքանչյուր մահմեդականի համար»: Այս հրամանը սկիզբ դրեց Իսլամի Ոսկեդարին, որտեղ այնպիսի մտածողներ, ինչպիսիք են Իբն ալ-Հայսամը (ժամանակակից օպտիկայի հայրը) և Իբն Սինան, էմպիրիկ դիտարկումը համադրեցին փիլիսոփայական խորության հետ:
Եթե գիտությունը արարչագործության օրենքների ուսումնասիրությունն է, ապա արվեստը այդ օրենքների ձևավորած ներդաշնակության տոնումն է: Իսլամական արվեստում, անհատին փառաբանող ըմբռնման փոխարեն, գերիշխում է «Հավերժականին» հիշեցնող էսթետիկան:
Իսլամական ճարտարապետության մեջ հաճախ հանդիպող երկրաչափական նախշերը ներկայացնում են Թավհիդի (Աստծո միասնության) հայեցակարգը: Նախշերի անվերջ կրկնությունները խորհրդանշում են, որ տիեզերքը, թեև հսկայական է, ծագում է մեկ աղբյուրից և կազմում է մեկ ամբողջություն:
Կալիգրաֆիայի (գեղագրության) արվեստը, որը զարգացել է որպես Սուրբ Ղուրանը պահպանելու միջոց, իսլամական արվեստի գագաթնակետն է: Սա ոչ միայն գրելն է, այլ սուրբ խոսքին ֆիզիկական ձև տալը: Գեղագիրը իր եղեգնյա գրիչը օգտագործում է որպես պաշտամունքի գործիք՝ ապահովելով, որ տեքստի գեղեցկությունը համապատասխանի բովանդակության խորությանը:
Հադիսներից մեկում ասվում է. «Ալլահը գեղեցիկ է և սիրում է գեղեցկությունը»: Այս տեսանկյունը ձևափոխեց առօրյա կյանքը, ճարտարապետությունը և արհեստները՝ նույնիսկ ֆունկցիոնալ առարկաները դարձնելով նրբագեղության և հավասարակշռության հայելիներ:
Գիտության և արվեստի համադրությունը իսլամական քաղաքակրթության մեջ առաջարկում է եզակի աշխարհայացք, որտեղ հավատքն ու բանականությունը չեն հակասում, այլ լրացնում են միմյանց: Այս ըմբռնումը մարդուն հրավիրում է մաթեմատիկական բանաձևում կամ բարդ սալիկապատ նախշերում տեսնելու Արարչի ուժը, ով տիեզերքը նախագծել է նպատակասլաց և ճշգրիտ:
Լինի դա աստղադիտակի (աստրոլաբի) ճշգրտության մեջ, թե մզկիթի գմբեթի համաչափության մեջ, ուղերձը նույնն է. Տիեզերքը հասկանալը նշանակում է գնահատել Արարչին. գեղեցկություն արտադրելը նշանակում է պատվել ողջ գոյության աղբյուրը: