इस्लामिक सभ्यतामा व्यापार केवल आर्थिक लाभ प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइन; यो इमानदारी, विश्वास र सामाजिक न्यायमा आधारित एक अनुशासन हो। यस परम्पराको आधार स्वयं पैगम्बर हजरत मुहम्मद (स.अ.व.) युवावस्थामा “अल-अमीन” (विश्वासयोग्य) उपाधिबाट परिचित एक व्यापारी हुनुमा निहित छ। यस विरासतले व्यापारलाई केवल एउटा पेशा मात्र नभई मानवताको सेवा गर्ने सम्मानित सद्गुणमा रूपान्तरण गरेको छ।
यस प्रणालीको केन्द्रमा अटल “पारदर्शिता” को सिद्धान्त रहेको छ। इस्लामिक कानुन अनुसार कुनै वस्तुको दोष वा खराबी लुकाउनु केवल नैतिक कमजोरी मात्र होइन, कानुनी अपराध पनि हो। विक्रेताले वस्तुमा रहेको दोष स्पष्ट रूपमा बताउनुपर्ने दायित्वले १४०० वर्षअघि नै उपभोक्ताको अधिकार सुरक्षित गरेको थियो। “हामीलाई धोका दिने हामीमध्ये पर्दैन” भन्ने सिद्धान्तमा आधारित यस अवधारणामा नापतौलमा छल गर्नु पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको छ, र प्रत्येक व्यक्तिलाई उसको अधिकार पूर्ण रूपमा दिनु पवित्र कर्तव्य मानिएको छ।
तर इस्लाममा हरेक प्रकारको कमाइ वैध मानिँदैन; शोषण र अन्यायपूर्ण लाभ रोक्न स्पष्ट सीमाहरू निर्धारण गरिएको छ। पैसाबाट पैसा कमाउने कार्य (ब्याज) लाई श्रमविहीन शोषणको साधन मानिएकाले निषेध गरिएको छ। त्यसैगरी, मूल्य वृद्धि हुने आशामा मानिसहरूको आधारभूत आवश्यकताका वस्तुहरू बजारबाट हटाएर भण्डारण गर्नु (कालोबजारी) तथा जुवाजस्तै अनिश्चित र जोखिमपूर्ण सट्टेबाजी कारोबारहरू अनैतिक मानिन्छन्। कुनै पनि कारोबार वैध हुनका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण सर्त भनेको दुवै पक्ष पूर्ण स्वतन्त्रता र “पारस्परिक सहमति” मा हुनु हो; दबाब वा छलकपटद्वारा गरिएका सबै प्रकारका कारोबारले आफ्नो वैधता गुमाउँछन्।
इस्लामिक अर्थतन्त्र सम्पत्ति केही व्यक्तिहरूको हातमा मात्र केन्द्रित भएर शक्ति केन्द्र बन्ने कुराको पनि विरोध गर्दछ। यस बिन्दुमा व्यापार सामाजिक जिम्मेवारीसँग जोडिन्छ। सफल व्यापारीले आफ्नो आम्दानीको एक भाग जकात र सदकाको माध्यमबाट आवश्यकतामा रहेका मानिसहरूसँग बाँडेर आफ्नो सम्पत्तिलाई पवित्र बनाउँछ। बाँडफाँडको यो संस्कृतिले सामाजिक सन्तुलन कायम राख्न र आर्थिक समृद्धि समाजभर फैलिन मद्दत गर्दछ। निष्कर्षमा, इस्लाममा व्यापार भनेको विश्वासमा आधारित जीवन दर्शन हो, जसले खरिदकर्ताको सुरक्षा गर्छ, विक्रेतामाथि नैतिक जिम्मेवारी राख्छ र समाजको शान्ति तथा कल्याणलाई केन्द्रमा राख्छ।
