Một trong những chủ đề được thảo luận nhiều nhất về Hồi giáo trên toàn thế giới là vị trí của phụ nữ trong xã hội. Trong các cuộc tranh luận ngày nay, người ta thường cho rằng Hồi giáo đặt phụ nữ ở vị trí thứ yếu. Tuy nhiên, phần lớn những đánh giá này không xuất phát từ các nguồn cơ bản của Hồi giáo mà từ việc gán những thực hành lịch sử hoặc các tập quán văn hóa địa phương cho tôn giáo. Để đánh giá một tôn giáo một cách đúng đắn, cần phải xem xét các văn bản nền tảng của tôn giáo đó. Đối với Hồi giáo, những nguồn này là Qur’an và những lời dạy của Nhà Tiên tri Muhammad. Khi nghiên cứu các văn bản này, có thể thấy rằng cách tiếp cận của Hồi giáo đối với phụ nữ thường khác khá nhiều so với hình ảnh được trình bày trong dư luận.
Ở bán đảo Ả Rập vào thế kỷ thứ 7, khi Hồi giáo xuất hiện, địa vị xã hội của phụ nữ khá hạn chế. Phụ nữ thường không có quyền thừa kế, không được công nhận sự độc lập về kinh tế và trong một số trường hợp, các mối quan hệ hôn nhân có thể chứa đựng nhiều bất công nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, Qur’an đã đưa ra những quy định nhằm xác lập địa vị pháp lý của phụ nữ. Thật vậy, Qur’an tuyên bố rõ ràng rằng phụ nữ có phần trong tài sản thừa kế: “Đàn ông có phần trong những gì cha mẹ và người thân để lại, và phụ nữ cũng có phần trong những gì cha mẹ và người thân để lại” (An-Nisa 4:7). Khi xét đến cấu trúc xã hội của thời kỳ đó, quy định này đại diện cho một sự thay đổi pháp lý quan trọng.
Theo Qur’an, phụ nữ và nam giới được tạo ra từ cùng một nguồn gốc về giá trị nhân loại. “Hỡi loài người! Hãy kính sợ Thượng Đế của các ngươi, Đấng đã tạo ra các ngươi từ một linh hồn duy nhất và từ đó tạo ra người bạn đời của nó” (An-Nisa 4:1). Câu kinh này cho thấy giá trị bản thể của con người không thay đổi theo giới tính. Trong Hồi giáo, sự cao quý không gắn với giới tính mà gắn với đạo đức và trách nhiệm. Qur’an diễn đạt nguyên tắc này như sau: “Người cao quý nhất trước Allah trong các ngươi là người có lòng kính sợ Ngài nhất” (Al-Hujurat 49:13).
Trong quan niệm của Hồi giáo về con người, nam và nữ bình đẳng về trách nhiệm tinh thần. Trong Qur’an, những người đàn ông và phụ nữ có đức tin thường được nhắc đến cùng nhau: “Những người đàn ông có đức tin và những người phụ nữ có đức tin là bạn hữu của nhau; họ khuyên bảo điều tốt và ngăn cản điều xấu” (At-Tawbah 9:71). Ở một câu kinh khác, Qur’an cho biết phần thưởng tinh thần dành cho những người đàn ông và phụ nữ có đức tin là như nhau: “Allah đã hứa cho những người đàn ông có đức tin và những người phụ nữ có đức tin những khu vườn bên dưới có các dòng sông chảy” (At-Tawbah 9:72). Cách tiếp cận này cho thấy rằng trách nhiệm tôn giáo và các giá trị tinh thần không bị giới hạn bởi giới tính.
Về hôn nhân, Qur’an nhấn mạnh nguyên tắc trách nhiệm và sự tôn trọng lẫn nhau. Qur’an mô tả vợ chồng như là nguồn che chở và bảo vệ cho nhau: “Họ là tấm áo của các ngươi và các ngươi là tấm áo của họ” (Al-Baqarah 2:187). Cách diễn đạt này cho thấy hôn nhân không dựa trên quan hệ quyền lực mà dựa trên sự tin cậy và gần gũi lẫn nhau. Ngoài ra, Qur’an cũng đặt tầm quan trọng lớn vào nguyên tắc công bằng trong hôn nhân và cảnh báo về đa thê: “Nếu các ngươi sợ rằng mình không thể đối xử công bằng, thì hãy chỉ kết hôn với một người” (An-Nisa 4:3).
Liên quan đến vị trí của phụ nữ trong xã hội, Qur’an không đặt toàn bộ trách nhiệm đạo đức lên phụ nữ. Nguyên tắc về sự kín đáo và hành vi đạo đức trước tiên được hướng đến nam giới: “Hãy bảo những người đàn ông có đức tin hạ thấp ánh nhìn của họ và giữ gìn sự trong sạch của mình” (An-Nur 24:30). Sau đó nguyên tắc tương tự cũng được áp dụng cho phụ nữ (An-Nur 24:31). Cách tiếp cận này cho thấy trách nhiệm đạo đức là một nguyên tắc mang tính xã hội.
Những lời dạy của Nhà Tiên tri Muhammad cũng nhấn mạnh rõ ràng việc đối xử tốt với phụ nữ. Nhà Tiên tri đã nói: “Người tốt nhất trong các ngươi là người đối xử tốt nhất với vợ mình.” Trong một hadith khác, ông khuyên mọi người hãy đối xử nhân từ với phụ nữ và đặc biệt nhấn mạnh việc bảo vệ quyền lợi của họ. Trong truyền thống Hồi giáo, vị trí của người mẹ cũng được tôn kính đặc biệt. Khi Nhà Tiên tri Muhammad được hỏi ai là người xứng đáng nhận được sự đối xử tốt nhất, ông đã trả lời ba lần: “Mẹ của con”, sau đó mới nói: “Cha của con”. Lời truyền này cho thấy sự hy sinh và công lao trong gia đình được đánh giá cao như thế nào.
Trong thời kỳ đầu của Hồi giáo, phụ nữ không chỉ đóng vai trò trong gia đình mà còn tham gia tích cực vào đời sống xã hội. Khadijah là một thương nhân thành đạt và đã cung cấp sự hỗ trợ kinh tế quan trọng trong những năm đầu của Hồi giáo. Aisha được xem là một trong những nguồn tri thức quan trọng nhất trong lĩnh vực hadith và luật Hồi giáo. Những ví dụ này cho thấy phụ nữ trong cộng đồng Hồi giáo thời kỳ đầu có thể tham gia tích cực vào giáo dục và việc truyền bá tri thức.
Ngày nay, một số hạn chế đối với phụ nữ được thấy ở một số xã hội Hồi giáo thường không xuất phát từ các giáo lý cơ bản của tôn giáo mà từ những cách diễn giải lịch sử hoặc các truyền thống địa phương. Khi xem xét các nguyên tắc được nêu trong Qur’an, phụ nữ được mô tả là một cá nhân có giá trị nhân loại ngang với nam giới, có quyền kinh tế, có trách nhiệm tinh thần và có thể đóng góp cho đời sống xã hội.
Kết luận lại, các nguồn cơ bản của Hồi giáo đưa ra một khuôn khổ nhằm bảo vệ phẩm giá và quyền lợi của phụ nữ. Khi xem xét Qur’an và những lời dạy của Nhà Tiên tri Muhammad, có thể thấy rằng phụ nữ không bị coi thường; ngược lại, họ có một địa vị vững chắc về phẩm giá con người, vị trí đáng kính trong gia đình và trách nhiệm xã hội. Để đánh giá đúng vấn đề phụ nữ trong Hồi giáo, cần phải phân biệt giữa các nguyên tắc được nêu trong các văn bản tôn giáo và những thực hành đã xuất hiện trong các xã hội khác nhau qua lịch sử. Khi thực hiện sự phân biệt này, có thể hiểu rằng quan niệm của Hồi giáo về phụ nữ thường toàn diện và cân bằng hơn nhiều so với những gì người ta thường nghĩ.