इस्लाममा महिला

इस्लामबारे विश्वभरि सबैभन्दा धेरै छलफल हुने विषयहरूमध्ये एक समाजमा महिलाको स्थान हो। आधुनिक बहसहरूमा प्रायः इस्लामले महिलालाई पछाडि राख्छ भन्ने दाबी गरिन्छ। तर यस्ता धेरै मूल्याङ्कनहरू इस्लामका मूल स्रोतहरूबाट नभई ऐतिहासिक अभ्यासहरू वा स्थानीय संस्कृतिहरूबाट आएका हुन्छन्, जुन समयसँगै धर्मसँग जोडिएका छन्। कुनै पनि धर्मलाई सही रूपमा बुझ्न त्यसका आधारभूत ग्रन्थहरू हेर्न आवश्यक हुन्छ। इस्लामका सन्दर्भमा यी स्रोतहरू कुरआन र पैगम्बर मुहम्मदका शिक्षाहरू हुन्। यी ग्रन्थहरू अध्ययन गर्दा इस्लाममा महिलाप्रति रहेको दृष्टिकोण प्रायः सार्वजनिक बहसहरूमा देखाइने छविभन्दा फरक देखिन्छ।

इस्लाम उत्पन्न भएको सातौँ शताब्दीको अरब समाजमा महिलाको सामाजिक स्थिति धेरै सीमित थियो। महिलाहरूलाई प्रायः उत्तराधिकारको अधिकार थिएन, उनीहरूको आर्थिक स्वतन्त्रता मान्य थिएन, र कतिपय अवस्थामा वैवाहिक सम्बन्धहरूमा गम्भीर अन्यायहरू पनि थिए। यस्तो वातावरणमा कुरआनले महिलाको कानुनी अवस्थालाई व्यवस्थित गर्ने नियमहरू प्रस्तुत गर्‍यो। वास्तवमा कुरआनले महिलालाई पनि उत्तराधिकारमा हिस्सा हुने स्पष्ट रूपमा बताउँछ:
“आमाबाबु र नातेदारहरूले छोडेका सम्पत्तिबाट पुरुषहरूलाई पनि हिस्सा छ र महिलाहरूलाई पनि हिस्सा छ।” (अन-निसा 4:7)
त्यस समयको सामाजिक संरचनालाई विचार गर्दा यो एउटा महत्वपूर्ण कानुनी परिवर्तन थियो।

कुरआन अनुसार पुरुष र महिला एउटै मूलबाट सृष्टि भएका हुन् र उनीहरूको मानवीय मूल्य समान छ। एक आयतमा भनिएको छ:
“हे मानिसहरू! आफ्नो प्रभुसँग डर मान, जसले तिमीहरूलाई एउटै आत्माबाट सृष्टि गर्‍यो र त्यसबाट त्यसको जोडी सृष्टि गर्‍यो।” (अन-निसा 4:1)
यस आयतले मानवको मूल्य लिङ्गका आधारमा निर्धारण हुँदैन भन्ने देखाउँछ। इस्लाममा श्रेष्ठता लिङ्गले होइन, नैतिकता र जिम्मेवारीले निर्धारण हुन्छ। कुरआनले यसलाई यसरी व्यक्त गर्छ:
“अल्लाहको नजरमा तिमीहरू मध्ये सबैभन्दा सम्मानित त्यो हो जो सबैभन्दा बढी धर्मपरायण छ।” (अल-हुजुरात 49:13)

इस्लामको मानव अवधारणामा पुरुष र महिला आध्यात्मिक जिम्मेवारीमा समान छन्। कुरआनमा विश्वास गर्ने पुरुष र महिलाहरूलाई सँगै उल्लेख गरिएको छ:
“विश्वासी पुरुषहरू र विश्वासी महिलाहरू एकअर्काका सहयोगी हुन्; उनीहरू राम्रो कुराको आदेश दिन्छन् र खराब कुराबाट रोक्छन्।” (अत-तौबा 9:71)
अर्को आयतमा विश्वास गर्ने पुरुष र महिलालाई समान आध्यात्मिक पुरस्कारको प्रतिज्ञा गरिएको छ:
“अल्लाहले विश्वासी पुरुषहरू र विश्वासी महिलाहरूका लागि तल नदी बग्ने स्वर्गका बगैँचाहरू प्रतिज्ञा गर्नुभएको छ।” (अत-तौबा 9:72)
यसले देखाउँछ कि धार्मिक जिम्मेवारी र आध्यात्मिक मूल्यहरू लिङ्गले सीमित गर्दैन।

विवाहको सन्दर्भमा पनि कुरआनले पारस्परिक जिम्मेवारी र सम्मानको सिद्धान्तलाई जोड दिन्छ। कुरआन भन्छ कि पति–पत्नी एकअर्काका लागि सुरक्षा र सहारा हुन्:
“तिनीहरू तिमीहरूका लागि वस्त्र हुन् र तिमीहरू तिनीहरूका लागि वस्त्र हौ।” (अल-बकरा 2:187)
यस अभिव्यक्तिले विवाह शक्ति सम्बन्धमा होइन, पारस्परिक विश्वास र निकटतामा आधारित हुनुपर्छ भन्ने देखाउँछ। साथै कुरआनले विवाहमा न्यायको सिद्धान्तलाई ठूलो महत्व दिन्छ र बहुविवाहबारे चेतावनी पनि दिन्छ:
“यदि तिमीहरूलाई न्याय गर्न नसक्ने डर छ भने एउटीसँग मात्र विवाह गर।” (अन-निसा 4:3)

कुरआनले नैतिक जिम्मेवारी केवल महिलामाथि मात्र राख्दैन। लज्जा र नैतिक व्यवहारको सिद्धान्त पहिले पुरुषहरूलाई सम्बोधन गरिन्छ:
“विश्वासी पुरुषहरूलाई भन कि उनीहरूले आफ्नो नजर तल झारून् र आफ्नो शीलको रक्षा गरून्।” (अन-नूर 24:30)
पछि यही सिद्धान्त महिलाहरूका लागि पनि उल्लेख गरिएको छ (अन-नूर 24:31)। यसले देखाउँछ कि नैतिक जिम्मेवारी सम्पूर्ण समाजको साझा सिद्धान्त हो।

पैगम्बर मुहम्मदका शिक्षाहरूले पनि महिलासँग राम्रो व्यवहार गर्न स्पष्ट रूपमा जोड दिन्छन्। पैगम्बरले भन्नुभएको छ:
“तिमीहरू मध्ये सबैभन्दा राम्रो त्यो हो जो आफ्नो परिवारसँग सबैभन्दा राम्रो व्यवहार गर्छ।”
अर्को हदीसमा उहाँले महिलासँग दयालु व्यवहार गर्न र उनीहरूको अधिकारको रक्षा गर्न विशेष रूपमा जोड दिनुभएको छ।

इस्लामिक परम्परामा आमाको स्थान अत्यन्त सम्मानित छ। जब पैगम्बर मुहम्मदलाई सोधियो कि सबैभन्दा बढी सद्भाव कसलाई देखाउनुपर्छ, उहाँले तीन पटक “तिम्रो आमा” भन्नुभयो, त्यसपछि “तिम्रो बुबा” भन्नुभयो। यसले परिवारमा आमाको मेहनत र त्यागलाई कति उच्च मूल्य दिइन्छ भन्ने देखाउँछ।

इस्लामको प्रारम्भिक समयमा महिलाहरू केवल परिवारभित्र मात्र होइन, सामाजिक जीवनमा पनि सक्रिय थिए। खदीजा एक सफल व्यापारी थिइन् र इस्लामका प्रारम्भिक वर्षहरूमा महत्वपूर्ण आर्थिक सहयोग दिएकी थिइन्। आयशा हदीस र इस्लामिक कानुनको क्षेत्रमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण ज्ञान स्रोतहरू मध्ये एक मानिन्छिन्। यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि प्रारम्भिक इस्लामिक समाजमा महिलाहरू शिक्षा र ज्ञानको क्षेत्रमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन सक्थे।

आज केही मुस्लिम समाजहरूमा महिलासँग सम्बन्धित देखिने सीमाहरू प्रायः इस्लामका आधारभूत शिक्षाहरूबाट होइन, ऐतिहासिक व्याख्याहरू वा स्थानीय परम्पराहरूबाट आएका हुन्छन्। कुरआनले प्रस्तुत गरेका सिद्धान्तहरूलाई हेर्दा महिलालाई समान मानवीय गरिमा भएको, आर्थिक अधिकार भएको, आध्यात्मिक जिम्मेवारी भएको र समाजमा योगदान गर्न सक्ने व्यक्तिको रूपमा चित्रित गरिएको छ।

अन्ततः, इस्लामका मुख्य स्रोतहरूले महिलाको गरिमा र अधिकारलाई संरक्षण गर्ने ढाँचा प्रस्तुत गर्छन्। कुरआन र पैगम्बर मुहम्मदका शिक्षाहरू अध्ययन गर्दा महिलालाई अवमूल्यन गरिएको छैन भन्ने स्पष्ट हुन्छ; बरु उनीहरूलाई परिवार, समाज र आध्यात्मिक जीवनमा सम्मानित स्थान दिइएको छ।

इस्लाममा महिलाको विषयलाई सही रूपमा बुझ्न धार्मिक ग्रन्थहरूका सिद्धान्तहरू र इतिहासभरि विभिन्न समाजहरूमा विकसित भएका अभ्यासहरूलाई अलग गर्न आवश्यक हुन्छ। जब यो भिन्नता बुझिन्छ, तब इस्लाममा महिलाको अवधारणा प्रायः सोचेभन्दा धेरै व्यापक र सन्तुलित रहेको देखिन्छ।