Islom haqida dunyo miqyosida eng ko‘p muhokama qilinadigan masalalardan biri ayolning jamiyatdagi o‘rnidir. Bugungi kun bahslarida ko‘pincha Islom ayollarni ikkinchi planga qo‘yadi, degan da’vo ilgari suriladi. Biroq bunday baholashlarning muhim qismi Islomning asosiy manbalariga emas, balki tarixiy amaliyotlar yoki mahalliy madaniyatlarning dinga bog‘lab talqin qilinishidan kelib chiqadi. Bir dinni sog‘lom tarzda baholash uchun uning asosiy manbalariga murojaat qilish zarur. Islom haqida gap ketganda bu manbalar Qur’on va Muhammad payg‘ambarning ta’limotlaridir. Bu matnlar o‘rganilganda, Islomning ayollarga bo‘lgan yondashuvi ko‘pincha jamoatchilikka taqdim etilgan tasavvurdan ancha farq qilishi ko‘rinadi.
Islom paydo bo‘lgan VII asr Arabistonida ayollarning ijtimoiy mavqei juda cheklangan edi. Ayollarda ko‘pincha meros huquqi bo‘lmas, ularning iqtisodiy mustaqilligi tan olinmas va ba’zi hollarda nikoh munosabatlari jiddiy adolatsizliklarni o‘z ichiga olishi mumkin edi. Qur’on ana shunday muhitda ayollarning huquqiy maqomini tartibga soluvchi hukmlarni joriy qildi. Darhaqiqat, Qur’on ayollar ham merosdan ulush olishini ochiq bayon qiladi: “Erkaklar uchun ham, ayollar uchun ham ota-onalari va yaqinlari qoldirgan narsalardan ulush bor” (Niso 4/7). Bu tartib o‘sha davr jamiyatini hisobga olganda muhim huquqiy o‘zgarish edi.
Qur’onga ko‘ra ayol va erkak insoniy qiymat jihatidan bir xil ildizdan yaratilgan. “Ey insonlar! Sizlarni bir jon(nafs)dan yaratgan va undan uning juftini yaratgan Rabbingizdan qo‘rqinglar” (Niso 4/1) oyati insonning ontologik qadri jinsga bog‘liq emasligini ko‘rsatadi. Islomda ustunlik jinsga emas, balki axloq va mas’uliyatga bog‘liqdir. Qur’on bu tamoyilni shunday ifodalaydi: “Alloh huzurida eng azizrog‘ingiz – taqvosi eng ko‘p bo‘lganingizdir” (Hujurot 49/13).
Islomning inson haqidagi tasavvurida ayol va erkak ma’naviy mas’uliyat jihatidan tengdir. Qur’onda mo‘min erkaklar va mo‘min ayollar birgalikda tilga olinadi: “Mo‘min erkaklar va mo‘min ayollar bir-birlarining do‘stlaridir; ular yaxshilikka buyuradilar va yomonlikdan qaytaradilar” (Tavba 9/71). Boshqa bir oyatda esa imonli erkaklar va ayollar uchun bir xil ma’naviy mukofot berilishi aytiladi: “Alloh mo‘min erkaklar va mo‘min ayollarga ostidan daryolar oqib turadigan jannatlarni va’da qilgan” (Tavba 9/72). Bu yondashuv diniy mas’uliyat va ma’naviy qadriyatlar jins bilan cheklanmasligini ko‘rsatadi.
Nikoh masalasida ham Qur’on o‘zaro mas’uliyat va hurmat tamoyilini ta’kidlaydi. Qur’on er-xotin bir-biri uchun himoya va ishonch manbai ekanini bildiradi: “Ular sizlar uchun libosdirlar, sizlar ham ular uchun libossizlar” (Baqara 2/187). Bu ifoda nikoh kuch munosabatiga emas, balki o‘zaro ishonch va yaqinlikka asoslanganini ko‘rsatadi. Shuningdek, Qur’on nikohda adolat tamoyiliga katta ahamiyat beradi va ko‘p xotinlilik masalasida: “Agar adolat qila olmaslikdan qo‘rqsangiz, unda bittasi bilan kifoyalaning” (Niso 4/3) deb ogohlantiradi.
Ayollarning jamiyatdagi o‘rni haqida Qur’on axloqiy mas’uliyatni faqat ayollarga yuklamaydi. Iffat va odob tamoyili avvalo erkaklarga qaratiladi: “Mo‘min erkaklarga ayting, ko‘zlarini tiysinlar va iffatlarini saqlasinlar” (Nur 24/30). Keyin esa xuddi shu tamoyil ayollar uchun ham aytiladi (Nur 24/31). Bu yondashuv axloqiy mas’uliyat jamiyatga tegishli umumiy tamoyil ekanini ko‘rsatadi.
Muhammad payg‘ambarning ta’limotlari ham ayollarga yaxshi munosabatda bo‘lishni ochiq ta’kidlaydi. Payg‘ambar shunday degan: “Sizlarning eng yaxshilaringiz – o‘z ayollariga eng yaxshi munosabatda bo‘lganlaringizdir.” Yana bir hadisida u ayollarga mehribon bo‘lishni tavsiya qilgan va ularning huquqlarini alohida himoya qilishni buyurgan. Islom an’anasida onaning o‘rni nihoyatda hurmatlidir. Muhammad payg‘ambardan kimga ko‘proq yaxshilik qilish kerakligi so‘ralganda u uch marta “onangga” deb javob bergan, so‘ng “otangga” degan. Bu rivoyat oiladagi mehnat va fidoyilik qanchalik qadrlanishini ko‘rsatadi.
Islomning ilk davrida ayollar nafaqat oilada, balki ijtimoiy hayotda ham faol rol o‘ynaganlar. Xadicha muvaffaqiyatli savdogar bo‘lgan va Islomning ilk yillarida muhim iqtisodiy yordam ko‘rsatgan. Oisha esa hadis va fiqh sohasida eng muhim bilim manbalaridan biri sifatida qabul qilinadi. Bu misollar Islom jamiyatining dastlabki davrida ayollar ta’lim va ilm ishlab chiqarishda faol ishtirok eta olganini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda ba’zi musulmon jamiyatlarida ayollarga nisbatan qo‘yiladigan cheklovlar ko‘pincha dinning asosiy ta’limotlaridan emas, balki tarixiy talqinlar yoki mahalliy an’analardan kelib chiqadi. Qur’on taqdim etgan tamoyillar o‘rganilganda, ayol insoniy qiymat jihatidan erkak bilan teng deb qabul qilinadigan, iqtisodiy huquqlarga ega, ma’naviy mas’uliyatga ega va jamiyat hayotiga hissa qo‘sha oladigan shaxs sifatida ta’riflanadi.
Xulosa qilib aytganda, Islomning asosiy manbalari ayollarning sha’ni va huquqlarini himoya qilishga qaratilgan bir tizimni taqdim etadi. Qur’on va Muhammad payg‘ambarning ta’limotlari o‘rganilganda, ayollarning qadrsizlantirilgani emas, balki aksincha insoniy qadr-qimmat, oiladagi hurmatli o‘rin va ijtimoiy mas’uliyat nuqtai nazaridan mustahkam mavqega ega ekani ko‘rinadi. Islomda ayol masalasini to‘g‘ri baholash uchun diniy matnlarda keltirilgan tamoyillar bilan tarix davomida turli jamiyatlarda paydo bo‘lgan amaliyotlarni bir-biridan ajratish zarur. Shunda Islomning ayolga bo‘lgan qarashi ko‘pincha o‘ylanganidan ko‘ra ancha keng va muvozanatli ekani anglashiladi.
