İslam haqqında dünyada ən çox müzakirə olunan mövzulardan biri qadının cəmiyyətdəki mövqeyidir. Müasir müzakirələrdə tez-tez iddia olunur ki, İslam qadınları arxa planda saxlayır. Lakin bu qiymətləndirmələrin mühüm bir hissəsi İslamın əsas mənbələrindən deyil, daha çox tarixi tətbiqlərin və ya yerli mədəniyyətlərin dinə aid edilməsindən irəli gəlir. Hər hansı bir dini sağlam şəkildə qiymətləndirmək üçün onun əsas mətnlərinə baxmaq lazımdır. İslamdan söhbət gedəndə bu mənbələr Qurani-Kərim və Hz. Məhəmmədin təlimləridir. Bu mətnlər araşdırıldıqda, İslamın qadınlara münasibətinin çox vaxt ictimaiyyətdə təqdim edilən təsəvvürdən xeyli fərqli olduğu görünür.
İslamın ortaya çıxdığı VII əsr Ərəbistanında qadınların sosial statusu olduqca məhdud idi. Qadınların çox vaxt miras hüququ olmur, iqtisadi müstəqillikləri tanınmır və bəzi hallarda nikah münasibətləri ciddi ədalətsizliklər ehtiva edirdi. Qurani-Kərim belə bir mühitdə qadınların hüquqi statusunu tənzimləyən hökmlər gətirmişdir. Həqiqətən də Quranda qadınların mirasdan pay alacağı açıq şəkildə bildirilir:
“Valideynlərin və yaxınların qoyub getdiklərindən kişilərə də pay vardır, qadınlara da pay vardır.” (Nisa 4/7)
Dövrün cəmiyyət quruluşu nəzərə alındıqda bu tənzimləmə mühüm hüquqi dəyişiklik hesab olunur.
Qurana görə qadın və kişi insanlıq dəyəri baxımından eyni mənşədən yaradılmışdır. Ayədə belə buyurulur:
“Ey insanlar! Sizi tək bir nəfsdən yaradan və ondan da onun zövcəsini yaradan Rəbbinizdən qorxun.” (Nisa 4/1)
Bu ayə insanın ontoloji dəyərinin cinsiyyətə görə dəyişmədiyini göstərir. İslamda üstünlük cinsiyyətlə deyil, əxlaq və məsuliyyətlə əlaqəlidir. Quran bu prinsipi belə ifadə edir:
“Allah yanında sizin ən hörmətliniz, Onun qarşısında ən çox təqvalı olanınızdır.” (Hucurat 49/13)
İslamın insan anlayışında qadın və kişi mənəvi məsuliyyət baxımından bərabərdir. Quranda mömin kişilər və mömin qadınlar birlikdə zikr olunur:
“Mömin kişilər və mömin qadınlar bir-birinin dostlarıdır; yaxşılığı əmr edər, pislikdən çəkindirərlər.” (Tövbə 9/71)
Başqa bir ayədə isə iman edən kişilər və qadınlar üçün eyni mənəvi mükafatın veriləcəyi bildirilir:
“Allah mömin kişilərə və mömin qadınlara altından çaylar axan cənnətlər vəd etmişdir.” (Tövbə 9/72)
Bu yanaşma dini məsuliyyətlərin və mənəvi dəyərlərin cinsiyyətlə məhdudlaşmadığını göstərir.
Evlilik məsələsində də Quran qarşılıqlı məsuliyyət və hörmət prinsipini vurğulayır. Quran bildirir ki, həyat yoldaşları bir-biri üçün qoruyucu və sığınacaqdır:
“Onlar sizin üçün bir libasdır, siz də onlar üçün bir libassınız.” (Bəqərə 2/187)
Bu ifadə evliliyin güc münasibətinə deyil, qarşılıqlı etimada və yaxınlığa əsaslandığını göstərir. Bundan əlavə, Quran evlilikdə ədalət prinsipinə böyük əhəmiyyət verir və çoxarvadlılıq məsələsində xəbərdarlıq edir:
“Əgər ədalətli ola bilməyəcəyinizdən qorxursunuzsa, o zaman bir nəfərlə kifayətlənin.” (Nisa 4/3)
Qadınların cəmiyyətdəki mövqeyi ilə bağlı olaraq Quran əxlaqi məsuliyyəti yalnız qadınların üzərinə qoymur. Həya və əxlaqi davranış prinsipi əvvəlcə kişilərə yönəldilir:
“Mömin kişilərə de ki, gözlərini aşağı salsınlar və namuslarını qorusunlar.” (Nur 24/30)
Daha sonra eyni prinsip qadınlar üçün də ifadə olunur (Nur 24/31). Bu yanaşma əxlaqi məsuliyyətin cəmiyyətə aid ümumi bir prinsip olduğunu göstərir.
Hz. Məhəmmədin təlimləri də qadınlara yaxşı davranılmasını açıq şəkildə vurğulayır. Peyğəmbər belə buyurmuşdur:
“Sizin ən xeyirliniz, ailəsinə qarşı ən yaxşı davrananınızdır.”
Başqa bir hədisində isə qadınlara qarşı mərhəmətli davranmağı tövsiyə etmiş və onların hüquqlarının qorunmasını xüsusi olaraq vurğulamışdır.
İslam ənənəsində ananın mövqeyi də son dərəcə hörmətlidir. Hz. Məhəmmədə kimə daha çox yaxşılıq edilməli olduğu soruşulduqda o, üç dəfə “anan” deyə cavab vermiş, sonra isə “atan” demişdir. Bu rəvayət ailə daxilində ananın zəhmətinin və fədakarlığının nə qədər yüksək qiymətləndirildiyini göstərir.
İslamın ilk dövrlərində qadınlar yalnız ailə daxilində deyil, ictimai həyatda da fəal rol oynamışlar. Hz. Xədicə uğurlu bir tacir idi və İslamın ilk illərində mühüm iqtisadi dəstək göstərmişdir. Hz. Aişə isə hədis və İslam hüququ sahəsində ən mühüm məlumat mənbələrindən biri kimi qəbul edilir. Bu nümunələr göstərir ki, erkən İslam cəmiyyətində qadınlar təhsil və bilik istehsalında fəal iştirak edə bilirdilər.
Bu gün bəzi müsəlman cəmiyyətlərində qadınlarla bağlı müşahidə olunan məhdudiyyətlər çox vaxt dinin əsas təlimlərindən deyil, tarixi şərhlərdən və ya yerli ənənələrdən qaynaqlanır. Quranın ortaya qoyduğu prinsiplər araşdırıldıqda qadın insanlıq dəyəri baxımından kişi ilə bərabər qəbul edilən, iqtisadi hüquqlara malik olan, mənəvi məsuliyyət daşıyan və cəmiyyət həyatına töhfə verə bilən bir fərd kimi təsvir olunur.
Nəticə olaraq, İslamın əsas mənbələri qadınların ləyaqətini və hüquqlarını qorumağı hədəfləyən bir çərçivə təqdim edir. Quran və Hz. Məhəmmədin təlimləri araşdırıldıqda qadınların dəyərsizləşdirilmədiyi, əksinə insanlıq ləyaqəti, ailə içində hörmətli mövqe və ictimai məsuliyyət baxımından güclü bir statusa sahib olduqları aydın olur.
İslamda qadın məsələsini düzgün qiymətləndirmək üçün dini mətnlərin ortaya qoyduğu prinsiplərlə tarix boyunca müxtəlif cəmiyyətlərdə formalaşmış tətbiqləri bir-birindən ayırmaq lazımdır. Bu fərq nəzərə alındıqda İslamın qadın anlayışının çox vaxt düşünüldüyündən daha geniş və balanslı olduğu anlaşılır.
